پرداخت خسارت معنوی برای جبران صدمات روحی یا لطمه به حیثیت و اعتبار شخصی، خانوادگی یا اجتماعی است. دادگاه می‌تواند علاوه بر حکم به پرداخت پول، به جبران از راه‌های دیگر مثل الزام به عذرخواهی یا انتشار حکم در جراید هم حکم دهد.
قانون برای خسارت مادی ابزار سنجش دارد: فاکتور، کارشناسی، قیمت روز. برای اندوه و آبروی از دست رفته چنین ابزاری نیست. به همین دلیل پرسش اصلی در دعوای خسارت معنوی کمتر «آیا قابل مطالبه است» و بیشتر «چقدر و چگونه» است.
خسارت معنوی چیست؟
تبصره ۱ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری (۱۳۹۲) تعریف روشنی دارد: زیان معنوی «عبارت از صدمات روحی یا هتک حیثیت و اعتبار شخصی، خانوادگی یا اجتماعی است». ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی (۱۳۳۹) هم کسی را که بدون مجوز قانونی، عمداً یا از روی بی‌احتیاطی به جان، سلامتی، مال، آزادی، حیثیت، شهرت تجارتی یا هر حق قانونی دیگری لطمه بزند و موجب «ضرر مادی یا معنوی» شود، مسئول جبران می‌داند.
مبنای قانونی پرداخت خسارت معنوی چیست؟
| مقرره | حکم |
|---|---|
| ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی | مسئولیت جبران ضرر مادی یا معنوی ناشی از لطمه به حقوق قانونی اشخاص |
| ماده ۲ همان قانون | محکومیت به جبران هر دو نوع خسارت، یا فقط همان نوعی که وارد شده |
| ماده ۸ همان قانون | مسئولیت کسی که با تصدیقات یا انتشارات خلاف واقع به حیثیت و موقعیت دیگری زیان بزند |
| ماده ۱۰ همان قانون | مطالبه زیان مادی و معنوی در لطمه به حیثیت و اعتبار شخصی یا خانوادگی |
| ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری | حق شاکی بر مطالبه همه ضررهای مادی و معنوی ناشی از جرم |
آیا خسارت معنوی فقط با پول جبران می‌شود؟
نه. ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی می‌گوید اگر اهمیت زیان و نوع تقصیر ایجاب کند، دادگاه علاوه بر حکم به خسارت مالی می‌تواند به رفع زیان از راه‌های دیگر، مثل الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید، حکم دهد. تبصره ۱ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری همین اختیار را برای دادگاه کیفری تکرار کرده است. ماده ۳ قانون مسئولیت مدنی هم تعیین میزان زیان و «طریقه و کیفیت جبران» را با توجه به اوضاع و احوال به دادگاه سپرده است.
خسارت معنوی در چه جرائمی قابل مطالبه نیست؟
تبصره ۲ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری یک استثنای مهم دارد: مقررات مربوط به پرداخت خسارت معنوی شامل جرائم موجب «تعزیرات منصوص شرعی و دیه» نمی‌شود. یعنی در جنایت‌هایی که جبرانشان دیه است، خود صدمه بدنی با دیه جبران می‌شود و بزه‌دیده نمی‌تواند به‌عنوان همان صدمه، خسارت معنوی جداگانه از دادگاه کیفری بخواهد.
به نظر نگارنده، این استثنا مانع آن نیست که اشخاصی غیر از خود آسیب‌دیده، برای زیانی که مستقیماً به خودشان وارد شده، در دادگاه حقوقی خسارت معنوی بخواهند؛ نمونه‌ای از همین استدلال در رأیی که در ادامه آمده دیده می‌شود.
دادگاه میزان خسارت معنوی را چگونه تعیین می‌کند؟
قانون فرمولی برای عدد خسارت معنوی ندارد و آن را به تشخیص دادگاه و اوضاع و احوال هر پرونده واگذار کرده است. همین خلأ، رویه‌ها را متنوع کرده است.
نمونه رای در خصوص پرداخت خسارت معنوی
در یکی از آرای منتشرشده دادگاه عمومی حقوقی تهران، والدینی که بر اساس مشاوره و آزمایش‌های ژنتیک نادرست تصمیم به ادامه بارداری گرفته بودند و فرزندشان با بیماری ژنتیکی متولد شده بود، علیه ارائه‌دهندگان آن خدمات دعوا کردند. دادگاه سه استدلال مهم داشت: برائت در پرونده کیفری، مسئولیت مدنی را نفی نمی‌کند؛ رابطه سببیت امری عرفی است، نه صرفاً مادی؛ و چون خواسته، جبران زیان خود والدین بود نه دیه فرزند، تبصره ۲ ماده ۱۴ مانع حکم نیست. دادگاه برای سنجش خسارت معنوی، دیه را معیار اندازه‌گیری قرار داد.
خسارت معنوی را کجا باید مطالبه کرد؟
اگر زیان از جرم ناشی شده باشد، طبق ماده ۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری، زیان‌دیده می‌تواند تا قبل از اعلام ختم دادرسی دادخواست ضرر و زیان خود را به دادگاه کیفری بدهد و رسیدگی به آن تابع تشریفات آیین دادرسی مدنی است. ماده ۱۶ هم امکان جابه‌جایی میان دادگاه حقوقی و کیفری را با استرداد دعوا، در شرایط مشخص، پیش‌بینی کرده است. در زیان‌هایی که از جرم ناشی نشده، دعوا در دادگاه حقوقی طرح می‌شود.
پرسش‌های متداول درباره پرداخت خسارت معنوی
آیا برای توهین می‌توان خسارت معنوی گرفت؟
لطمه به حیثیت و اعتبار شخصی، خانوادگی یا اجتماعی، طبق قانون آیین دادرسی کیفری و ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی، زیان معنوی است. دادگاه می‌تواند علاوه بر خسارت مالی، به عذرخواهی یا انتشار حکم هم حکم دهد. تشخیص میزان با دادگاه است.
آیا در کنار دیه می‌توان خسارت معنوی هم گرفت؟
از دادگاه کیفری، نه. تبصره ۲ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری مقررات خسارت معنوی را شامل جرائم موجب دیه نمی‌داند. وضعیت زیان مستقل اشخاص دیگر، مثل خانواده آسیب‌دیده، موضوع بحث جداگانه‌ای است.
آیا برائت در پرونده کیفری، مطالبه خسارت معنوی را منتفی می‌کند؟
نه لزوماً. مسئولیت کیفری و مدنی شرایط متفاوتی دارند. ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی حتی «بی‌احتیاطی» را برای مسئولیت کافی می‌داند. دادگاه حقوقی ممکن است با وجود برائت کیفری، تقصیر مدنی را احراز کند.
آیا دادگاه می‌تواند به‌جای پول، به عذرخواهی حکم دهد؟
بله، در کنار حکم به خسارت مالی. قانون به دادگاه اجازه داده زیان را از راه‌های دیگر مثل الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید هم جبران کند. انتخاب روش با توجه به اوضاع و احوال پرونده با دادگاه است.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری