مرد برای طلاق باید از دادگاه خانواده «گواهی عدم امکان سازش» بگیرد. دادگاه پیش از آن موضوع را به داوری می‌فرستد و در همان رأی، تکلیف مهریه، نفقه، جهیزیه، اجرت‌المثل و حضانت را معین می‌کند. ثبت طلاق اصولاً به پرداخت حقوق مالی زن بسته است.
این مطلب روال طلاق به درخواست مرد را از ثبت دادخواست تا اجرای صیغه در دفترخانه، شرایط صحت طلاق، حقوق مالی زن و مدت رسیدگی توضیح می‌دهد. جزئیات هر حق مالی در حقوق مالی زن در طلاق از طرف مرد و طلاقی که زن درخواست می‌کند در طلاق به درخواست زن آمده است.
فهرست مطالب
- آیا مرد هر وقت بخواهد می‌تواند همسرش را طلاق دهد؟
- طلاق از طرف مرد چه مراحلی دارد؟
- چه مدارکی برای طلاق از طرف مرد لازم است؟
- طلاق توسط شوهر چه شرایطی دارد تا صحیح باشد؟
- زن در طلاق از طرف مرد چه حقوق مالی دارد؟
- شرط تنصیف دارایی در طلاق از طرف مرد چه زمانی اجرا می‌شود؟
- پس از رأی دادگاه، طلاق چگونه در دفترخانه ثبت می‌شود؟
- طلاق از طرف مرد چقدر طول می‌کشد؟
- پس از طلاق از طرف مرد، عده و رجوع چه حکمی دارد؟
- نکته تحلیلی: با نسخ قانون ۱۳۷۱، شرط‌های نحله هم از میان رفته است؟
- پرسش‌های متداول درباره طلاق از طرف مرد
آیا مرد هر وقت بخواهد می‌تواند همسرش را طلاق دهد؟
متن اولیه ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی می‌گفت مرد «هر وقت که بخواهد» می‌تواند زن خود را طلاق دهد. این ماده در سال ۱۳۸۱ اصلاح شد و امروز مقرر می‌دارد مرد می‌تواند «با رعایت شرایط مقرر در این قانون با مراجعه به دادگاه» تقاضای طلاق همسرش را بنماید. حق طلاق همچنان با مرد است، اما اعمال آن از مسیر دادگاه می‌گذرد.
قانون حمایت خانواده (۱۳۹۱) این مسیر را دقیق کرده است: ثبت طلاق در دفترخانه فقط پس از صدور گواهی عدم امکان سازش یا حکم دادگاه مجاز است (ماده ۲۴)، و اگر طلاق به درخواست زوج باشد، دادگاه «گواهی عدم امکان سازش» صادر می‌کند، نه حکم طلاق (ماده ۲۶).
این مواد، درخواست مرد را به اثبات علت مشروط نکرده‌اند. آنچه دادگاه بررسی می‌کند، تلاش برای سازش و تعیین حقوق مالی زن است. علت طلاق اما در برخی آثار مالی، مانند شرط تنصیف دارایی و نحله، اثر می‌گذارد.
طلاق از طرف مرد چه مراحلی دارد؟
رسیدگی در دادگاه خانواده با تقدیم دادخواست آغاز می‌شود و بدون رعایت سایر تشریفات آیین دادرسی مدنی پیش می‌رود (ماده ۸ قانون حمایت خانواده). روال کامل، از دادخواست تا ثبت در دفترخانه، در تصویر زیر آمده است.
| مرحله | آنچه رخ می‌دهد | مبنا |
|---|---|---|
| دادخواست | درخواست صدور گواهی عدم امکان سازش به طرفیت زن، از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی | مواد ۸ و ۲۶ |
| جلسه رسیدگی | دادگاه می‌تواند به درخواست زوجین یا یکی از آنان، جلسه را حداکثر دو بار برای فرصت سازش به تأخیر اندازد | ماده ۱۰ |
| داوری | هر یک از زوجین ظرف یک هفته داور معرفی می‌کند و دادگاه با توجه به نظر داوران رأی می‌دهد | مواد ۲۷ و ۲۸ |
| رأی | صدور گواهی و تعیین تکلیف مهریه، جهیزیه، نفقه، اجرت‌المثل، حضانت و ملاقات فرزند | مواد ۲۶ و ۲۹ |
| دفترخانه | تسلیم گواهی ظرف سه ماه، ارائه گواهی پزشک درباره جنین و اجرای صیغه | مواد ۳۱، ۳۴ و ۳۵ |
داور در طلاق از طرف مرد چه کسی می‌تواند باشد؟
داور هر طرف باید از خویشاوندان متأهل او باشد، دست‌کم سی سال سن داشته باشد و با مسائل شرعی، خانوادگی و اجتماعی آشنا باشد (ماده ۲۸ قانون حمایت خانواده). محارم زن که همسرشان فوت کرده یا از هم جدا شده‌اند نیز با همین شرایط پذیرفته می‌شوند. اگر میان خویشاوندان فرد واجد شرایطی نباشد، دسترسی به آنان ممکن نباشد یا داوری را نپذیرند، هر طرف می‌تواند داور را از میان افراد واجد صلاحیت دیگر برگزیند؛ و اگر زوجین داور معرفی نکنند، دادگاه خود داور تعیین می‌کند.
دادگاه ملزم به پیروی از نظر داوران نیست، اما اگر آن را نپذیرد باید دلیل رد را در رأی بیاورد (ماده ۲۷). در طلاق توافقی، به‌جای داوری، موضوع به مرکز مشاوره خانواده ارجاع می‌شود (ماده ۲۵)؛ این مسیر در مراحل طلاق توافقی آمده است.
چه مدارکی برای طلاق از طرف مرد لازم است؟
برای ثبت دادخواست، مدارک هویتی زوج و سند ازدواج لازم است؛ اگر اصل سند ازدواج در دست نباشد، المثنی آن از مرجع صادرکننده گرفته می‌شود. بخشی از مدارک هم در مرحله دفترخانه لازم می‌شود.
| مدرک | مرحله | کاربرد |
|---|---|---|
| شناسنامه و کارت ملی زوج | دادخواست | احراز هویت خواهان |
| سند ازدواج | دادخواست | اثبات زوجیت؛ دادگاه با توجه به شروط ضمن عقد و مندرجات آن رأی می‌دهد (ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده) |
| نشانی زن | دادخواست | برای ابلاغ؛ اگر زن مجهول‌المکان معرفی شود، آخرین اقامتگاه او باید اعلام شود (تبصره ماده ۸) |
| گواهی عدم امکان سازش قطعی | دفترخانه | تسلیم ظرف سه ماه از ابلاغ رأی قطعی یا قطعی شدن رأی (ماده ۳۴) |
| گواهی پزشک درباره وجود یا عدم جنین | دفترخانه | الزامی است، مگر زوجین بر وجود جنین اتفاق نظر داشته باشند (ماده ۳۱) |
طلاق توسط شوهر چه شرایطی دارد تا صحیح باشد؟
گواهی دادگاه، مجوز طلاق است؛ صحت خود طلاق به شرایطی بستگی دارد که قانون مدنی و قانون حمایت خانواده معین کرده‌اند.
| شرط | توضیح | مبنا |
|---|---|---|
| عقد دائم | طلاق مخصوص عقد دائم است؛ عقد موقت با انقضای مدت یا بذل آن از سوی شوهر پایان می‌یابد | ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی |
| وضعیت زن | طلاق در مدت عادت زنانگی یا نفاس صحیح نیست، مگر زن حامل باشد، طلاق پیش از نزدیکی باشد، یا شوهر غایب باشد و اطلاع از وضعیت زن ممکن نباشد | ماده ۱۱۴۰ قانون مدنی |
| طهر بدون نزدیکی | طلاق در طهری که در آن نزدیکی شده صحیح نیست، مگر زن یائسه یا حامل باشد | ماده ۱۱۴۱ قانون مدنی |
| صیغه و شاهد | اجرای صیغه طلاق در حضور دو مرد عادل که طلاق را بشنوند | ماده ۱۱۳۴ قانون مدنی |
| حضور سردفتر | اجرای صیغه با رعایت جهات شرعی، در دفترخانه یا محل دیگر، با حضور سردفتر | ماده ۳۷ قانون حمایت خانواده |
زن در طلاق از طرف مرد چه حقوق مالی دارد؟
دادگاه در همان رأی، با توجه به شروط ضمن عقد و مندرجات سند ازدواج، تکلیف این حقوق را معین می‌کند (ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده):
| حق | قاعده | مبنا |
|---|---|---|
| مهریه | تمام مهر؛ نصف آن اگر طلاق پیش از نزدیکی باشد. اگر مهر ذکر نشده باشد: پیش از نزدیکی مهرالمتعه، پس از آن مهرالمثل | مواد ۱۰۹۲ و ۱۰۹۳ قانون مدنی |
| نفقه | نفقه معوق؛ نفقه عده در طلاق رجعی؛ در طلاق بائن فقط زن حامل تا وضع حمل | ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی |
| اجرت‌المثل | کارهای غیرواجب شرعی که عرفاً اجرت دارد و به دستور زوج و بدون قصد تبرع انجام شده | تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی |
| نحله | در غیر مورد اجرت‌المثل، مبلغی از باب بخشش بر پایه سال‌های زندگی مشترک، کارهای زن و وسع مالی زوج | بند ب تبصره ۶ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق (۱۳۷۱) |
| هزینه از مال زن | آنچه زن به امر یا اذن زوج از مال خود برای مخارج متعارف زندگی مشترک خرج کرده، اگر زوج قصد تبرع را اثبات نکند | ماده ۳۰ قانون حمایت خانواده |
| جهیزیه | تعیین تکلیف در همان رأی | ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده |
شرط تنصیف دارایی در طلاق از طرف مرد چه زمانی اجرا می‌شود؟
شرط تنصیف دارایی حکم قانون نیست؛ یکی از شروط چاپی سند ازدواج است و فقط وقتی اثر دارد که زوج آن را امضا کرده باشد. طبق این شرط، اگر طلاق به درخواست زوج باشد و ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوء اخلاق و رفتار او نباشد، زوج باید تا نصف دارایی موجود خود را که در ایام زناشویی به دست آورده، یا معادل آن را، طبق نظر دادگاه بلاعوض به زن منتقل کند.
دو قید در این شرط تعیین‌کننده است: دارایی «موجود» ملاک است، و فقط آنچه «در ایام زناشویی» به دست آمده مشمول شرط می‌شود. اینکه امضای شرط و علت طلاق در یک پرونده چگونه احراز می‌شود، به اسناد همان پرونده بستگی دارد. شرح بیشتر در شرط تنصیف آمده است.
پس از رأی دادگاه، طلاق چگونه در دفترخانه ثبت می‌شود؟
گواهی عدم امکان سازش باید ظرف سه ماه از ابلاغ رأی قطعی یا قطعی شدن رأی به دفتر رسمی ازدواج و طلاق تسلیم شود. اگر در این مهلت تسلیم نشود، یا کسی که آن را تسلیم کرده ظرف سه ماه از تسلیم در دفترخانه حاضر نشود یا مدارک لازم را ارائه نکند، گواهی از اعتبار ساقط می‌شود (ماده ۳۴ قانون حمایت خانواده).
اگر مرد گواهی را در مهلت تسلیم کند و زن ظرف یک هفته حاضر نشود، سردفتر به هر دو اخطار می‌دهد؛ در صورت عدم حضور زن، صیغه طلاق جاری و ثبت می‌شود و مراتب به اطلاع او می‌رسد (ماده ۳۵). فاصله ابلاغ اخطاریه تا جلسه اجرای صیغه نباید از یک هفته کمتر باشد.
ثبت طلاق موکول به پرداخت حقوق مالی زن است، جز در سه حالت: رضایت زن، حکم قطعی اعسار زوج، یا حکم تقسیط محکوم‌به. زنی که بدون دریافت این حقوق به ثبت طلاق رضایت دهد، می‌تواند پس از ثبت آن‌ها را از طریق اجرای احکام دادگستری مطالبه کند (ماده ۲۹).
اعتبار گواهی عدم امکان سازش سه ماه است یا شش ماه؟
سه ماه. مهلت شش‌ماهه ماده ۳۳ قانون حمایت خانواده به «حکم طلاق» مربوط است، که در طلاق به درخواست زن صادر می‌شود، نه به گواهی عدم امکان سازش. قانون تعیین مدت اعتبار گواهی عدم امکان سازش (۱۳۷۶) هم با بند ۱۱ ماده ۵۸ همان قانون نسخ شده است؛ متن‌هایی که هنوز به آن استناد می‌کنند، به‌روز نیستند.
ثبت طلاق رجعی چه شرط دیگری دارد؟
در طلاق رجعی، صیغه طلاق جاری و صورتجلسه می‌شود، اما ثبت آن به گواهی کتبی دست‌کم دو شاهد درباره سکونت زن در منزل مشترک تا پایان عده بستگی دارد، مگر زن به ثبت رضایت دهد. اگر در عده رجوع شود، صورتجلسه ابطال می‌شود و با پایان عده و احراز نشدن رجوع، طلاق ثبت می‌شود (ماده ۳۸ قانون حمایت خانواده).
طلاق از طرف مرد چقدر طول می‌کشد؟
قانون برای کل رسیدگی مدت ثابتی تعیین نکرده و هر برآورد عددی به شعبه و جریان همان پرونده بستگی دارد. آنچه قانون معین کرده، چند مهلت جزئی است که طول کار را شکل می‌دهد:
| عامل | اثر بر زمان | مبنا |
|---|---|---|
| نوبت رسیدگی | به حجم کار شعبه دادگاه خانواده بستگی دارد | — |
| تأخیر جلسه برای سازش | حداکثر دو بار، به درخواست زوجین یا یکی از آنان | ماده ۱۰ |
| معرفی داوران | یک هفته از ابلاغ قرار ارجاع به داوری | ماده ۲۸ |
| اعتراض به رأی | مهلت سه‌ماهه تسلیم گواهی از ابلاغ رأی قطعی یا قطعی شدن رأی شمرده می‌شود | ماده ۳۴ |
| دفترخانه | دست‌کم یک هفته میان ابلاغ اخطاریه و جلسه اجرای صیغه | تبصره ماده ۳۵ |
برآورد عملی‌تر در طلاق از طرف مرد چقدر طول می‌کشد آمده است.
پس از طلاق از طرف مرد، عده و رجوع چه حکمی دارد؟
طلاقی که به درخواست مرد واقع می‌شود، جز در موارد طلاق بائن، رجعی است و مرد در مدت عده حق رجوع دارد (ماده ۱۱۴۸ قانون مدنی). طلاق در این موارد بائن است و رجوعی در کار نیست: طلاق پیش از نزدیکی، طلاق زن یائسه، طلاق خلع و مبارات تا وقتی زن به عوض رجوع نکرده، و سومین طلاق پس از سه وصلت متوالی (ماده ۱۱۴۵).
عده طلاق سه طهر است؛ اگر زن در سن عادت زنانگی باشد اما عادت نبیند، سه ماه (ماده ۱۱۵۱). زنی که نزدیکی با او واقع نشده و زن یائسه عده طلاق ندارند (ماده ۱۱۵۵). نفقه زن در عده طلاق رجعی بر عهده شوهر است، مگر طلاق در حال نشوز واقع شده باشد (ماده ۱۱۰۹). شرح بیشتر در طلاق رجعی آمده است.
نکته تحلیلی: با نسخ قانون ۱۳۷۱، شرط‌های نحله هم از میان رفته است؟
بند ۸ ماده ۵۸ قانون حمایت خانواده، قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق (۱۳۷۱) را «به جز بند (ب) تبصره (۶) آن» نسخ کرد. بند ب حکم نحله است، اما شرط‌هایش در صدر تبصره ۶ بود: طلاق به درخواست زوجه نباشد و ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوء اخلاق و رفتار او نباشد.
با نسخ صدر تبصره، دو خوانش ممکن است. خوانش لفظی: فقط متن بند ب باقی است و شرط‌های صدر دیگر قید آن نیستند. خوانش نظام‌مند: بند ب بدون صدرش معنای مستقل ندارد؛ عبارت «در غیر مورد بند الف» به ساختار همان تبصره ارجاع می‌دهد و قانون‌گذار با استثنا کردن بند ب، نحله را در همان چارچوب نگه داشته است.
خوانش دوم با هدف استثنا سازگارتر است، چون نحله جبرانی برای زنی است که بی‌تقصیر از زندگی مشترک کنار گذاشته می‌شود. نتیجه عملی: علت طلاق، هرچند برای صدور گواهی لازم نیست، در تعیین نحله مطرح می‌شود؛ احراز آن به اسناد هر پرونده بستگی دارد.
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون. — بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
پرسش‌های متداول درباره طلاق از طرف مرد
آیا مرد برای طلاق دادن باید دلیل بیاورد؟
نه. ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی (اصلاحی ۱۳۸۱) و ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده، صدور گواهی عدم امکان سازش به درخواست زوج را به اثبات علت مشروط نکرده‌اند. علت طلاق اما در شرط تنصیف دارایی و نحله اثر دارد.
اگر زن در دفترخانه حاضر نشود، طلاق ثبت می‌شود؟
بله. اگر مرد گواهی را در مهلت تسلیم کند و زن ظرف یک هفته حاضر نشود، سردفتر به زوجین اخطار می‌دهد و در صورت عدم حضور زن، صیغه طلاق جاری و ثبت و مراتب به او اطلاع داده می‌شود (ماده ۳۵ قانون حمایت خانواده).
اعتبار گواهی عدم امکان سازش چقدر است؟
سه ماه از ابلاغ رأی قطعی یا قطعی شدن رأی، برای تسلیم به دفترخانه. اگر تسلیم‌کننده ظرف سه ماه از تسلیم در دفترخانه حاضر نشود یا مدارک لازم را ندهد، گواهی از اعتبار ساقط می‌شود (ماده ۳۴ قانون حمایت خانواده).
مرد می‌تواند بدون پرداخت مهریه طلاق را ثبت کند؟
اصولاً نه؛ ثبت طلاق موکول به پرداخت حقوق مالی زن است. استثناها رضایت زن، حکم قطعی اعسار زوج و حکم تقسیط است. زنی که بدون دریافت حقوقش رضایت داده، می‌تواند بعداً از طریق اجرای احکام مطالبه کند (ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده).
طلاق در دوران عقد و پیش از نزدیکی چه تفاوتی دارد؟
زن مستحق نصف مهر است (ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی)، طلاق بائن است و مرد حق رجوع ندارد (ماده ۱۱۴۵)، و زن عده طلاق ندارد (ماده ۱۱۵۵). اگر مهر در عقد ذکر نشده باشد، زن مستحق مهرالمتعه است.
مرد پس از طلاق تا کی می‌تواند رجوع کند؟
فقط در طلاق رجعی و فقط در مدت عده (ماده ۱۱۴۸ قانون مدنی). رجوع با هر لفظ یا فعلی که بر آن دلالت کند و همراه قصد رجوع باشد، حاصل می‌شود (ماده ۱۱۴۹). با پایان عده، حق رجوع باقی نمی‌ماند.
مطالب مرتبط:
