در قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲، رفتن به شورا پیش از رسیدگی الزامی نیست. شورا فقط برای صلح و سازش اقدام می‌کند، به درخواست خواهان یا شاکی یا با ارجاع مقام قضایی؛ و در هر دو مسیر، طرف دیگر حق مخالفت دارد.
این مطلب نشان می‌دهد شورای حل اختلاف امروز در چه پرونده‌هایی و از چه مسیری وارد می‌شود، کدام دعاوی اصلاً به شورا نمی‌رسد و سازش یا عدم سازش چه نتیجه‌ای دارد. رسیدگی و صدور رأی در دعاوی کم‌ارزش با دادگاه صلح است و نشانی شوراهای تهران در آدرس شوراهای حل اختلاف تهران آمده است.
چرا شورای حل اختلاف دیگر به پرونده رسیدگی نمی‌کند؟
قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ رسیدگی و صدور رأی را از شورا گرفته و به دادگاه صلح سپرده است. اکنون دعاوی و جرایم مندرج در این قانون در دادگاه صلح رسیدگی می‌شود و شورا فقط برای صلح و سازش اقدام می‌کند.
ماده ۱۴ قانون شوراهای حل اختلاف، مصوب ۲۲ شهریور ۱۴۰۲، این تقسیم کار را مقرر کرده و ماده ۴۱ همان قانون، قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۳۹۴ را با رعایت ماده ۳۶ نسخ کرده است. ماده ۳۶ رسیدگی طبق مقررات پیشین را فقط تا زمان تشکیل دادگاه‌های صلح پیش‌بینی کرده بود. به گزارش خبرگزاری میزان، تا آبان ۱۴۰۳ حدود دو هزار شعبه دادگاه صلح در سراسر کشور تشکیل شده بود. در حوزه قضایی بخشی که دادگاه صلح ندارد، دادگاه بخش به امور در صلاحیت دادگاه صلح رسیدگی می‌کند (ماده ۱۹ آیین‌نامه اجرایی قانون، مصوب ۱۶ خرداد ۱۴۰۳).
کدام پرونده‌ها را می‌توان مستقیماً برای سازش به شورا برد؟
خواهان یا شاکی می‌تواند در امور مدنی و حقوقی جز دعاوی مستثنا، در جرایم قابل گذشت و در جنبه خصوصی جرایم غیرقابل گذشت، مستقیماً از شورا درخواست صلح و سازش کند. اگر طرف مقابل تا پایان جلسه اول مخالفت کند، درخواست بایگانی می‌شود.
ماده ۱۳ قانون شوراهای حل اختلاف این سه دسته را برشمرده و تبصره همان ماده می‌گوید در صورت مخالفت طرف مقابل، شورا طرفین را به مرجع صالح راهنمایی می‌کند. درخواست کتبی یا شفاهی است و باید مشخصات و اقامتگاه طرفین، موضوع، تقویم خواسته در دعاوی مالی و دلایل را داشته باشد (ماده ۱۶ و تبصره آن). هزینه دادرسی شورا در دعاوی مالی نصف هزینه دادرسی محاکم و در دعاوی کیفری و حقوقی غیرمالی برابر آن است (ماده ۱۹).
به موجب آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی در شوراهای حل اختلاف، مصوب مرداد ۱۴۰۳، اگر هزینه ظرف یک هفته پس از اعلام شورا پرداخت نشود، تقاضا بایگانی می‌شود (ماده ۵) و اگر پرونده به سبب مخالفت طرف مقابل به مرجع قضایی برود، هزینه پرداخت‌شده جزء هزینه دادرسی حساب می‌شود (ماده ۷).
دفتر خدمات الکترونیک قضایی هم پرونده را به شورا می‌فرستد؟
فقط با موافقت کتبی خواهان یا شاکی. دفاتر خدمات الکترونیک قضایی هنگام ثبت دادخواست یا شکواییه، امکان ارجاع به شورا و حق مخالفت طرف مقابل را اعلام می‌کنند و در صورت موافقت کتبی متقاضی، موضوع را به شورا می‌فرستند.
ماده ۳ آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی این تکلیف را مقرر کرده است. اگر تقاضای سازش همراه درخواست گزارش اصلاحی موضوع ماده ۱۸۶ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی باشد، تقاضا به دادگاه صلح فرستاده می‌شود، نه شورا؛ بند ۸ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف هم این تقاضا را در صلاحیت دادگاه صلح قرار داده است.
مقام قضایی در چه پرونده‌هایی پرونده را برای سازش به شورا می‌فرستد؟
دادسرا، دادگاه و واحد اجرای احکام می‌توانند جرایم قابل گذشت، جز جایی که متهم متواری یا مجهول‌المکان است، و دعاوی خانوادگی و سایر دعاوی مدنی را برای سازش به شورا بفرستند، به شرط آنکه طرفین مخالف نباشند. این ارجاع اختیاری است.
ماده ۱۵ قانون شوراهای حل اختلاف این اختیار را به مقام رسیدگی‌کننده و اجراکننده، و نیز به مقام ارجاع پیش از ارجاع پرونده به شعبه و ثبت آن، داده است؛ پس از تصمیم درباره امور فوری و به‌استثنای جرایمی که متهم آن متواری یا مجهول‌المکان است. تبصره ماده ۱۵ دو تکلیف می‌گذارد: مرجع قضایی پیش از ارجاع از عدم مخالفت طرفین اطمینان حاصل کند و شورا پیش از شروع، طرفین را از حق مخالفت آگاه سازد. ماده ۴ آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی، ارجاع به پزشکی قانونی، جلوگیری از فرار متهم و حفظ ادله و آثار جرم را از جمله امور فوری شمرده است.
اگر هزینه دادرسی در مرجع قضایی پرداخت شده باشد، شورا دوباره هزینه نمی‌گیرد (تبصره ماده ۱۹ قانون). در دعاوی مالی ارجاعی، با حصول سازش هزینه دادرسی به نصف کاهش می‌یابد (تبصره ۳ ماده ۲۰).
پرونده در مرحله اجرای حکم یا پس از بازداشت هم به شورا می‌رود؟
ممکن است. آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی، ارجاع در مرحله اجرای احکام را پیش‌بینی کرده و در جرایم قابل گذشت، پس از صدور قرار تأمین منتهی به بازداشت و پیش از معرفی به زندان، استفاده از شورا یا صلح‌یاران را در همان روز مجاز دانسته است.
مواد ۲۷ و ۲۸ آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی این دو حالت را مقرر کرده‌اند. رئیس کل دادگستری استان می‌تواند شعبی از شورا را در واحدهای اجرای احکام یا زندان مستقر کند (تبصره ماده ۲۸) و شعب مستقر در زندان، از لحظه ورود متهم یا محکوم‌علیه برای اخذ رضایت شاکی یا محکوم‌له اقدام می‌کنند (ماده ۲۹).
دادگاه صلح چگونه پرونده را به شورا ارجاع می‌دهد؟
دادگاه صلح فقط با رضایت طرفین، پرونده را برای سازش به عضو شورای مستقر در دادگاه، شعبه شورا یا میانجی‌گری می‌فرستد. اگر ظرف دو ماه سازش حاصل شود، قاضی طبق مقررات تصمیم می‌گیرد؛ در غیر این صورت به دعوا رسیدگی و رأی صادر می‌کند.
تبصره ۲ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف این مسیر را مقرر کرده است. ماده ۴ آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی، دادگاه صلح را مکلف کرده رضایت طرفین را کتبی بگیرد یا در صورتمجلسی به امضای آنان درج کند و وقت نظارت و مهلت سازش را تعیین کند؛ این ارجاع مانع سایر اقدامات قانونی دادگاه در رسیدگی نیست. به موجب ماده ۳۰ همان آیین‌نامه، عضو یا اعضای شورای مستقر در دادگاه اقدامات سازشی را طبق همان ترتیبات انجام می‌دهند. صلاحیت‌های دادگاه صلح در دادگاه صلح و نشانی دادگاه‌های صلح تهران در آدرس شعب دادگاه‌های صلح شهر تهران آمده است.
کدام دعاوی حتی با توافق طرفین به شورا نمی‌رود؟
اختلاف در اصل نکاح و طلاق و نسب، اصل وقفیت و وصیت و تولیت، حجر و ورشکستگی، اموال عمومی و دولتی و امور مراجع اختصاصی، حتی با توافق طرفین در شورا طرح نمی‌شود. دعوای ملک بدون سند رسمی هم فقط در مرجع قضایی رسیدگی می‌شود.
| دسته | مصادیق در متن ماده ۱۱ قانون شوراهای حل اختلاف |
|---|---|
| خانواده | اختلاف در اصل نکاح، اصل طلاق، بطلان نکاح، فسخ و انفساخ نکاح، بذل مدت و انقضای آن، رجوع، نسب، ولایت قهری و قیمومت |
| وقف و وصیت | اختلاف در اصل وقفیت و وصیت و تولیت |
| اهلیت و تجارت | دعاوی راجع به حجر و ورشکستگی |
| اموال عمومی | دعاوی راجع به وجوه و اموال عمومی و دولتی و انفال |
| مراجع دیگر | اموری که به موجب قوانین دیگر در صلاحیت مراجع اختصاصی یا مراجع قانونی غیردادگستری است |
تبصره ۴ ماده ۲۰ قانون شوراهای حل اختلاف رسیدگی به دعاوی راجع به اموال غیرمنقولی را که سند رسمی ندارند، صرفاً در صلاحیت مرجع صالح قضایی قرار داده است. دعاوی مالی خانواده، مانند مهریه و نفقه، در فهرست ماده ۱۱ نیامده است؛ مرجع دادخواست نفقه در دادخواست نفقه آمده است.
سازش یا عدم سازش در شورا چه نتیجه‌ای دارد؟
اگر سازش شود، شورا گزارش اصلاحی صادر می‌کند که پس از تأیید قاضی دادگاه صلح اجرا می‌شود. اگر شورا ظرف سه ماه و با دست‌کم دو جلسه به سازش نرسد، پرونده بایگانی و به درخواست خواهان یا مدعی خصوصی به مرجع قضایی صالح فرستاده می‌شود.
| وضعیت | نتیجه | مبنا در قانون شوراهای حل اختلاف |
|---|---|---|
| سازش در پرونده‌ای که مستقیم به شورا آمده | گزارش اصلاحی و بایگانی پرونده در شورا | ماده ۲۰ |
| سازش در پرونده ارجاعی مرجع قضایی | ارسال تصویر گزارش اصلاحی به مرجع؛ مختومه شدن با دستور اداری | ماده ۲۰ |
| عدم سازش ظرف سه ماه با دست‌کم دو جلسه | بایگانی؛ ارسال به مرجع قضایی صالح به درخواست خواهان یا مدعی خصوصی؛ در پرونده ارجاعی، ارسال گزارش اقدامات و نتیجه به مرجع ارجاع‌کننده | ماده ۲۱ |
| استرداد درخواست | بایگانی؛ در پرونده ارجاعی، اعلام به مرجع ارجاع‌کننده | ماده ۲۲ |
| مخالفت طرف مقابل تا پایان جلسه اول | بایگانی و راهنمایی طرفین به مرجع صالح | تبصره ماده ۱۳ |
گزارش اصلاحی شورا چگونه اجرا می‌شود و قابل اعتراض است؟
گزارش اصلاحی شورا قطعی است و پس از تأیید قاضی دادگاه صلح اجرا می‌شود. اعتراض طرفین به تصمیم شورا و اعتراض ثالث به گزارش اصلاحی، در دادگاه صلح همان حوزه قضایی رسیدگی می‌شود.
مواد ۲۵ و ۲۶ قانون شوراهای حل اختلاف این حکم‌ها را دارند. اگر یکی از طرفین بگوید گزارش اصلاحی با توافق انجام‌شده مطابقت ندارد، دادگاه صلح اجرای آن را متوقف و به اعتراض رسیدگی می‌کند (تبصره ماده ۲۵). سهو قلم در گزارش اصلاحی را دادگاه صلح تصحیح می‌کند (ماده ۲۴). صورتمجلس سازش باید حقوق و تعهدات، نحوه و زمان ایفا و ضمانت عدم اجرای تعهدات را صریح بنویسد (ماده ۲۰ آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی).
نکته تحلیلی: چرا ارجاع پیش از ثبت باید با قانون ۱۴۰۲ سنجیده شود؟
قانون ۱۴۰۲ ورود شورا را بر رضایت بنا کرده است. مراجعه مستقیم با مخالفت طرف مقابل تا پایان جلسه اول متوقف می‌شود، ارجاع قضایی به عدم مخالفت و ارجاع دادگاه صلح به رضایت طرفین مشروط است؛ پس ارجاع اجباری پیش از ثبت جایی ندارد.
مبنای این برداشت، تبصره ماده ۱۳، ماده ۱۵ و تبصره آن و تبصره ۲ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف است. اگر بخشنامه یا رویه‌ای، به‌ویژه آنچه بر پایه قانون منسوخ ۱۳۹۴ شکل گرفته، ارجاع پیش از ثبت را الزامی بداند، باید با همین ساختار سنجیده شود. نکته دیگر: آمدن حکم دعاوی ملک فاقد سند رسمی در تبصره ۴ ماده ۲۰، یعنی ذیل ماده گزارش اصلاحی، این برداشت را تقویت می‌کند که شورا درباره چنین ملکی گزارش اصلاحی صادر نمی‌کند. رویه حوزه‌ها ممکن است یکسان نباشد و تطبیق با هر وضعیت، بررسی اسناد لازم دارد.
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون. — بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
پرسش‌های متداول درباره ارجاع پرونده به شورای حل اختلاف
آیا پیش از شکایت کیفری باید به شورای حل اختلاف رفت؟
قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ چنین الزامی ندارد. شاکی جرم قابل گذشت می‌تواند برای سازش به شورا مراجعه کند یا مستقیم شکایت کند و مقام قضایی فقط با اطمینان از عدم مخالفت طرفین می‌تواند پرونده را به شورا بفرستد.
اگر طرف مقابل نخواهد پرونده در شورا رسیدگی شود چه می‌شود؟
اگر رسیدگی به درخواست یکی از طرفین شروع شده باشد و طرف دیگر تا پایان جلسه اول عدم تمایل خود را اعلام کند، شورا درخواست را بایگانی و طرفین را به مرجع صالح راهنمایی می‌کند (تبصره ماده ۱۳ قانون شوراهای حل اختلاف).
در شورای حل اختلاف می‌توان وکیل گرفت؟
بله. طرفین می‌توانند شخصاً در شورا حاضر شوند یا از وکیل دادگستری استفاده کنند و در موارد صلح و سازش، وکیل مدنی نیز مجاز است (ماده ۱۸ قانون شوراهای حل اختلاف). آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی، حق برخورداری از وکیل را از اصول دادرسی شمرده است.
شرط داوری در قرارداد مانع رفتن به شورا است؟
به موجب ماده ۳۲ آیین‌نامه ترتیب اقدامات سازشی، مصوب ۱۴۰۳، اگر طرفین توافق کنند، وجود شرط داوری در قرارداد مانع ارجاع به شورا و انجام فرایند صلح و سازش نیست. نتیجه سازش در گزارش اصلاحی ثبت می‌شود.
پس از سازش در شورا، نیم‌عشر اجرایی پرداخت می‌شود؟
اگر متعهد پیش از صدور دستور اجرا، گزارش اصلاحی را اجرا کند یا رضایت طرف را بگیرد، از نیم‌عشر اجرایی معاف است و اگر ظرف یک ماه از ابلاغ اخطاریه اقدام کند، از نصف آن معاف می‌شود (ماده ۲۷ قانون شوراهای حل اختلاف).
مطالب مرتبط: