شکایت کیفری تصرف عدوانی بر پایه ماده ۶۹۰ کتاب تعزیرات طرح می‌شود. اگر ملک متعلق به اشخاص خصوصی باشد، شکایت مستقیماً در دادگاه کیفری دو رسیدگی می‌شود و شاکی یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم برای شکایت فرصت دارد.
این مطلب فقط به راه کیفری می‌پردازد. مقایسه دو راه در تصرف عدوانی چیست؟ آمده و راه حقوقی در دادخواست رفع تصرف عدوانی.
شکایت کیفری تصرف عدوانی کجا رسیدگی می‌شود؟
پاسخ به مالک زمین بستگی دارد. هیئت عمومی دیوان عالی کشور در رأی وحدت رویه شماره ۸۰۷ مورخ ۱۳۹۹/۱۱/۱۴ مقرر کرده است تصرف عدوانی در املاک اشخاص خصوصی، به‌طور مستقیم در دادگاه کیفری دو رسیدگی می‌شود.
استدلال رأی این است: ماده ۱۱ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) حبس ماده ۶۹۰ را در املاک خصوصی به نصف رسانده و جرم درجه هفت شده است؛ رأی با استناد به ماده ۳۴۰ قانون آیین دادرسی کیفری، رسیدگی به این جرم را مستقیماً در صلاحیت دادگاه کیفری دو دانسته است. در اراضی دولتی و عمومی، حبس نصف نمی‌شود و این استدلال جاری نیست.
شکوائیه، مانند سایر شکایت‌ها، از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به مرجع صالح فرستاده می‌شود.
مهلت شکایت کیفری تصرف عدوانی چقدر است؟
در ملک خصوصی که جرم قابل گذشت است، طبق ماده ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی، اگر متضرر ظرف یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم شکایت نکند، حق شکایت کیفری او ساقط می‌شود. اگر متضرر پیش از پایان مهلت فوت کند، ورثه شش ماه از تاریخ وفات فرصت دارند.
این مهلت با مرور زمان تعقیب فرق دارد. هیئت عمومی دیوان عالی کشور در رأی وحدت رویه شماره ۶۵۹ مورخ ۱۳۸۱/۳/۷، تصرف عدوانی را جرم مستمر دانسته و مقرر کرده است «تا وقتی که تصرف ادامه دارد موضوع مشمول مرور زمان نخواهد شد». نسبت این دو حکم در نکته تحلیلی پایین این مطلب آمده است.
در شکوائیه تصرف عدوانی چه چیزی باید نوشته شود؟
شکوائیه باید مشخصات شاکی و متهم، نشانی و پلاک ملک، شرح رفتار متهم، تاریخ شروع تصرف و دلایل را داشته باشد. هرچه رفتار متهم دقیق‌تر و با عبارت‌های ماده ۶۹۰ توصیف شود، تطبیقش با جرم آسان‌تر است.
| بخش شکوائیه | آنچه نوشته می‌شود |
|---|---|
| عنوان اتهام | تصرف عدوانی، مزاحمت یا ممانعت از حق، موضوع ماده ۶۹۰ کتاب تعزیرات |
| شرح رفتار | آنچه متهم انجام داده، مانند پی‌کنی، دیوارکشی، تغییر حد فاصل، حفر چاه یا استقرار در ملک |
| تاریخ | زمان شروع تصرف و زمان اطلاع شاکی؛ این تاریخ مبنای مهلت یک‌ساله ماده ۱۰۶ است |
| ملک | نشانی، پلاک ثبتی و نوع ملک (مسکونی، زراعی، باغ و مانند آن) |
| درخواست‌ها | دستور توقف عملیات تا صدور حکم قطعی، رفع تصرف و اعاده وضع به حال سابق |
| دلایل | سند مالکیت، عکس و فیلم تاریخ‌دار، شهود، و درخواست معاینه محل |
ماده ۶۹۰ از ملک «متعلق به» دولت یا اشخاص سخن می‌گوید؛ پس شاکی باید تعلق ملک به خود را نشان دهد و سند رسمی قوی‌ترین دلیل آن است. پس از مهلت‌های قانون الزام به ثبت رسمی معاملات، در دادگاه فقط مالک ثبت‌شده مالک است.
پس از ثبت شکایت چه اقداماتی انجام می‌شود؟
رسیدگی به جرم ماده ۶۹۰ خارج از نوبت است و مقام قضایی با تنظیم صورت‌مجلس، دستور توقف عملیات متجاوز را تا صدور حکم قطعی می‌دهد (تبصره ۱ ماده ۶۹۰). این دستور، پیش از رأی، از گسترش آثار تجاوز جلوگیری می‌کند.
| حکم | مبنا |
|---|---|
| دادگاه موظف است حسب مورد رفع تصرف، رفع مزاحمت یا اعاده وضع به حال سابق را نیز حکم کند | ماده ۶۹۰ |
| اگر متهمان سه نفر یا بیشتر باشند و قرائن قوی موجود باشد، قرار بازداشت صادر می‌شود؛ مدعی می‌تواند خلع ید، قلع بنا و اشجار و رفع آثار تجاوز را بخواهد | تبصره ۲ ماده ۶۹۰ |
| تخریب منابع طبیعی برای تصرف مشمول ماده ۶۹۰ است و قطع درختان، جرم جداگانه و تعدد مادی | رأی وحدت رویه ۶۸۵ (۱۳۸۴/۱۲/۲۳) |
گذشت شاکی چه اثری بر شکایت تصرف عدوانی دارد؟
در ملک خصوصی، تصرف عدوانی طبق ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی (اصلاحی ۱۳۹۹) قابل گذشت است و طبق ماده ۱۰۰ همان قانون، گذشت شاکی حسب مورد موجب موقوفی تعقیب یا موقوفی اجرای مجازات می‌شود. در اراضی دولتی و عمومی، جرم غیرقابل گذشت است و گذشت اثری بر تعقیب ندارد.
نکته تحلیلی: مهلت یک‌ساله شکایت در جرمی که هنوز ادامه دارد از کِی شمرده می‌شود؟
ماده ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی مهلت یک‌ساله را از «تاریخ اطلاع از وقوع جرم» حساب می‌کند. رأی وحدت رویه ۶۵۹ تصرف عدوانی را جرم مستمر دانسته، اما موضوع آن مرور زمان تعقیب بوده، نه مهلت شکایت شاکی. پرسش این است که در جرمی که هر روز ادامه دارد، مهلت یک‌ساله با گذشت یک سال از نخستین اطلاع بسته می‌شود یا تا ادامه تصرف باز می‌ماند.
استمرار جرم استدلال دوم را تقویت می‌کند، اما متن رأی ۶۵۹ به این پرسش نپرداخته و ماده ۱۰۶ از «اطلاع از وقوع جرم» سخن می‌گوید، نه از پایان آن. تا رویه روشنی شکل نگرفته، محتاطانه‌ترین قرائت، شمارش مهلت از نخستین اطلاع است.
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون. — بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
پرسش‌های متداول درباره شکایت کیفری تصرف عدوانی
شکایت تصرف عدوانی در ملک شخصی به دادسرا می‌رود یا دادگاه؟
به دادگاه. طبق رأی وحدت رویه شماره ۸۰۷ مورخ ۱۳۹۹/۱۱/۱۴ هیئت عمومی دیوان عالی کشور، تصرف عدوانی در املاک اشخاص خصوصی، پس از نصف شدن حبس در ۱۳۹۹، درجه هفت است و مستقیماً در دادگاه کیفری دو رسیدگی می‌شود.
مهلت شکایت کیفری تصرف عدوانی چقدر است؟
در ملک خصوصی، طبق ماده ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی، یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم. اگر شاکی پیش از پایان مهلت فوت کند، هر یک از ورثه شش ماه از تاریخ وفات حق شکایت دارد.
برای شکایت کیفری تصرف عدوانی سند مالکیت لازم است؟
ماده ۶۹۰ از ملک «متعلق به» شاکی سخن می‌گوید؛ پس شاکی باید تعلق ملک به خود را نشان دهد و سند رسمی قوی‌ترین دلیل است. در دعوای حقوقی تصرف عدوانی اما اثبات سبق تصرف کافی است و مالکیت شرط نیست.
با رضایت شاکی، پرونده تصرف عدوانی مختومه می‌شود؟
در ملک متعلق به اشخاص خصوصی، بله؛ طبق ماده ۱۰۰ قانون مجازات اسلامی گذشت شاکی موجب موقوفی تعقیب یا اجرای مجازات است. در اراضی دولتی و عمومی، جرم غیرقابل گذشت است و رضایت اثری ندارد.
مطالب مرتبط:
