برای گرفتن تامین دلیل، ذی‌نفع درخواستی شامل مشخصات خود و طرف، موضوع دعوا و اوضاع و احوالی که درخواست را لازم کرده به دادگاه صالح می‌دهد. تأمین دلیل فقط ملاحظه و صورت‌برداری از دلیل است و ارزش آن را دادگاه اصل دعوا تعیین می‌کند.
آب‌گرفتگی سقف، ترک دیوار پس از گودبرداری همسایه، کالایی که در انبار فاسد می‌شود: بیشتر دلیل‌ها تاریخ انقضا دارند. تأمین دلیل ابزاری است که پیش از آن تاریخ، وضعیت را رسماً ثبت می‌کند تا بعداً در دادگاه بحث از ادعای دو طرف به صورت‌جلسه رسمی برسد.
تامین دلیل چیست و چه دلایلی را می‌توان تأمین کرد؟
ماده ۱۴۹ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی (مصوب ۱۳۷۹) به اشخاص ذی‌نفع اجازه می‌دهد اگر احتمال می‌دهند استفاده از دلایل دعوایشان در آینده «متعذر یا متعسر» شود، از دادگاه تأمین آن را بخواهند. نمونه‌هایی که خود ماده آورده: تحقیق محلی و کسب اطلاع از مطلعین، استعلام نظر کارشناس، دفاتر تجاری، قرائن و امارات موجود در محل، و دلایلی که نزد طرف دعوا یا شخص دیگری است.
همین ماده دامنه کار را هم محدود کرده است: «مقصود از تأمین در این موارد فقط ملاحظه و صورت‌برداری از این‌گونه دلایل است.» یعنی مجری قرار نمی‌تواند طرف را به پرداخت یا انجام کاری وادار کند.
تامین دلیل را چه زمانی می‌توان درخواست کرد؟
طبق ماده ۱۵۰، درخواست تأمین دلیل هم در جریان دادرسی ممکن است و هم پیش از طرح دعوا. در عمل، بیشترین استفاده از آن پیش از دعواست؛ وقتی هنوز معلوم نیست دعوا کی و علیه چه کسی طرح می‌شود، اما دلیل در حال از بین رفتن است.
درخواست تامین دلیل چه نکاتی باید داشته باشد؟
ماده ۱۵۱ درخواست را «چه کتبی یا شفاهی» پذیرفته و سه جزء برای آن لازم دانسته است:
| جزء | آنچه باید روشن شود |
|---|---|
| مشخصات | درخواست‌کننده و طرف او |
| موضوع دعوا | دعوایی که تأمین دلیل برای اثبات آن خواسته می‌شود |
| اوضاع و احوال | دلیلی که درخواست را لازم کرده است |
اگر طرف مقابل شناخته نیست، ماده ۱۵۴ تکلیف را روشن کرده است: درخواست بدون تعیین طرف پذیرفته و به جریان گذاشته می‌شود. این حکم در موارد خسارت‌هایی که عامل آن معلوم نیست، کاربرد زیادی دارد.
تامین دلیل در صلاحیت کدام مرجع است؟
بند ۷ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف (مصوب ۱۴۰۲) تأمین دلیل را در صلاحیت دادگاه صلح قرار داده است. ماده ۳۶ همین قانون می‌گوید تا وقتی دادگاه صلح در حوزه‌ای تشکیل نشده، قانون ۱۳۹۴ اجرا می‌شود؛ پس پیش از ثبت درخواست باید وضعیت همان حوزه قضایی بررسی شود. ثبت درخواست در عمل از راه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام می‌شود.
قرار تامین دلیل چطور اجرا می‌شود و هزینه آن چیست؟
طبق ماده ۱۵۲، دادگاه طرف مقابل را احضار می‌کند، اما نیامدن او مانع اجرای قرار نیست. اگر موضوع فوریت داشته باشد، دادگاه بدون احضار طرف اقدام می‌کند. ماده ۱۵۳ اجازه می‌دهد کار به دادرس علی‌البدل یا مدیر دفتر ارجاع شود، مگر وقتی که تأمین دلیل به‌تنهایی مبنای حکم قرار گیرد؛ در این صورت قاضی صادرکننده رأی باید خودش اقدام کند یا گزارش موجب وثوق او باشد.
وقتی ارزیابی فنی لازم است، مثل تعیین میزان خسارت ساختمان، کارشناس رسمی دادگستری تعیین می‌شود. هزینه کار از دو بخش تشکیل می‌شود: هزینه ثبت درخواست و دستمزد کارشناس، که هر دو را درخواست‌کننده می‌پردازد.
تامین دلیل در دادگاه چه ارزشی دارد؟
ماده ۱۵۵ صریح است: «تأمین دلیل برای حفظ آن است و تشخیص درجه ارزش آن در موارد استفاده، با دادگاه می‌باشد.» صورت‌جلسه تأمین دلیل، دادگاه رسیدگی‌کننده به اصل دعوا را مقید نمی‌کند.
به همین دلیل گاهی دادگاه با وجود گزارش کارشناسی تأمین دلیل، موضوع را دوباره به کارشناسی می‌فرستد. به نظر نگارنده، علت اصلی این است که کارشناسی در دادرسی اصلی با امکان اعتراض طرفین همراه است، در حالی که تأمین دلیل ممکن است بدون حضور طرف انجام شده باشد.
پرسش‌های متداول درباره تامین دلیل
آیا بدون شناختن طرف مقابل می‌توان تامین دلیل گرفت؟
بله. قانون آیین دادرسی مدنی می‌گوید اگر تعیین طرف مقابل برای درخواست‌کننده ممکن نباشد، درخواست بدون تعیین طرف پذیرفته و به جریان گذاشته می‌شود. این حکم برای خسارت‌هایی که عاملشان هنوز معلوم نیست کاربرد دارد.
آیا تامین دلیل جلوی تعمیر یا تغییر وضعیت را می‌گیرد؟
نه. مقصود از تأمین دلیل فقط ملاحظه و صورت‌برداری از دلایل است. قرار تأمین دلیل وضعیت را ثبت می‌کند، اما دستور توقف کار یا الزام طرف به انجام کاری در آن نیست؛ چنین خواسته‌ای مسیر جداگانه‌ای دارد.
آیا تامین دلیل به‌تنهایی برای گرفتن حکم کافی است؟
ممکن است مبنای حکم قرار گیرد، اما تشخیص ارزش آن با دادگاه است. اگر قرار باشد تأمین دلیل به‌تنهایی مبنای حکم باشد، قاضی صادرکننده رأی باید خودش آن را انجام داده باشد یا گزارش موجب وثوقش باشد.
اگر طرف مقابل در جلسه تامین دلیل حاضر نشود چه می‌شود؟
نیامدن طرف مانع تأمین دلیل نیست. دادگاه او را احضار می‌کند و اگر حاضر نشود، کار ادامه پیدا می‌کند. در امور فوری هم دادگاه می‌تواند بدون احضار طرف، اقدام به تأمین دلیل کند.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری