اعسار از پرداخت هزینه دادرسی وضعیت کسی است که به سبب کافی نبودن دارایی یا دسترسی نداشتن به مالش، موقتاً نمی‌تواند هزینه دادرسی را بپردازد. اگر این وضعیت در دادگاه ثابت شود، او موقتاً از پرداخت معاف می‌شود و حق داشتن وکیل معاضدتی پیدا می‌کند.
هزینه دادرسی پیش از آنکه دادگاه حتی پرونده را بخواند، گرفته می‌شود. برای کسی که طلب بزرگی دارد اما پول نقد ندارد، همین هزینه می‌تواند مانع اصلی دادخواهی باشد. اعسار راهی است که قانون برای این وضعیت گذاشته تا نداشتن پول امروز، حق دادخواهی را از بین نبرد.
معسر از هزینه دادرسی کیست؟
ماده ۵۰۴ قانون آیین دادرسی مدنی (۱۳۷۹) معسر از هزینه دادرسی را کسی می‌داند که «به واسطه عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود به‌طور موقت» قادر به پرداخت آن نیست. دو نکته در این تعریف مهم است: هم کسی که دارایی کافی ندارد معسر است و هم کسی که دارایی دارد اما به آن دسترسی ندارد؛ و ناتوانی باید موقت باشد.
این اعسار با اعسار از پرداخت محکوم‌به فرق دارد. موضوع اولی هزینه طرح دعواست و موضوع دومی، بدهی‌ای است که دادگاه به پرداختش حکم داده است.
ادعای اعسار را چه زمانی و کجا می‌توان مطرح کرد؟
طبق ماده ۵۰۵، ادعای اعسار ضمن دادخواست نخستین، تجدیدنظر یا فرجام مطرح می‌شود و با دادخواست جداگانه هم ممکن است. درباره اعسار از هزینه تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهی، دادگاهی تصمیم می‌گیرد که رأی مورد اعتراض را صادر کرده است.
اعسار از هزینه دادرسی با چه دلیلی ثابت می‌شود؟
رایج‌ترین دلیل، شهادت است. ماده ۵۰۶ می‌گوید اگر دلیل اعسار شهادت شهود باشد، شهادت کتبی دست‌کم دو نفر که از وضع مالی و زندگی مدعی مطلع‌اند باید به دادخواست پیوست شود. شهادت‌نامه باید شغل و وسیله امرار معاش مدعی و ناتوانی او از پرداخت هزینه را با ذکر مبلغ روشن کند و شهود منشأ اطلاع و نشانی کامل خود را بنویسند.
طبق ماده ۵۰۷، مدیر دفتر ظرف دو روز پرونده را نزد قاضی می‌برد تا اگر حضور شهود را لازم بداند، به مدعی اخطار شود. نسخه‌ای از دادخواست برای طرف دعوای اصلی فرستاده می‌شود و جلسه به او ابلاغ می‌شود. همین ماده تصریح کرده است: حکم اعسار در هر حال حضوری محسوب است.
اثبات اعسار چه مزایایی دارد؟
| مزیت | مبنا |
|---|---|
| معافیت موقت از تمام یا بخشی از هزینه دادرسی همان دعوا | بند ۱ ماده ۵۱۳ |
| حق داشتن وکیل معاضدتی و معافیت موقت از حق‌الوکاله | بند ۲ ماده ۵۱۳ |
| استفاده از معافیت در همه مراحل همان دعوا | ماده ۵۰۸ |
| اثر حکم اعسار بر دعاوی متعددی که هم‌زمان علیه یک نفر اقامه شده | ماده ۵۰۹ |
کلمه «موقت» در هر دو بند ماده ۵۱۳ تکرار شده است. معافیت، بخشش نیست؛ هزینه فقط عقب می‌افتد.
آیا تاجر هم می‌تواند ادعای اعسار کند؟
نه. ماده ۵۱۲ می‌گوید از تاجر دادخواست اعسار پذیرفته نمی‌شود و تاجری که مدعی ناتوانی از هزینه دادرسی است باید طبق قانون تجارت دادخواست ورشکستگی بدهد. همین ماده کسبه جزء را از این حکم مستثنا کرده است.
اگر معسر دارا شود یا فوت کند چه می‌شود؟
طبق ماده ۵۱۱، اگر مدعی اعسار در دعوای اصلی برنده شود و از اعسار خارج گردد، هزینه دادرسی از او گرفته می‌شود. ماده ۵۱۴ هم می‌گوید اگر معسر به پرداخت تمام یا بخشی از هزینه متمکن شود، ملزم به پرداخت است و اگر با درآمدش بتواند بخشی را بپردازد، دادگاه مقدار و مدت پرداخت را تعیین می‌کند.
درباره فوت، ماده ۵۱۰ صریح است: ورثه نمی‌توانند از حکم اعسار مورث استفاده کنند. فوت، جریان دادرسی را در آن مرحله متوقف نمی‌کند و هزینه از ورثه مطالبه می‌شود، مگر اینکه آن‌ها هم اعسار خود را ثابت کنند.
پرسش‌های متداول درباره اعسار از هزینه دادرسی
برای دعوای اعسار چند شاهد لازم است؟
اگر دلیل اعسار شهادت باشد، شهادت کتبی دست‌کم دو نفر که از وضع مالی و زندگی مدعی مطلع‌اند باید به دادخواست پیوست شود. دادگاه می‌تواند حضور شهود را هم لازم بداند و به مدعی اخطار کند که آن‌ها را در جلسه حاضر کند.
آیا حکم اعسار برای همه دعاوی من کافی است؟
اصل بر این است که معافیت برای هر دعوا جداگانه گرفته شود، اما در همه مراحل همان دعوا اعتبار دارد. اگر چند دعوا هم‌زمان علیه یک نفر اقامه شود، حکم اعسار در یکی از آن‌ها نسبت به بقیه هم مؤثر است.
آیا حکم اعسار ممکن است غیابی صادر شود؟
نه. ماده ۵۰۷ قانون آیین دادرسی مدنی تصریح کرده که حکم صادره درباره اعسار در هر حال حضوری محسوب است. بنابراین راه واخواهی، که مخصوص احکام غیابی است، درباره آن مطرح نمی‌شود.
اگر در دعوا ببرم، باز هم باید هزینه دادرسی را بدهم؟
اگر با برنده شدن در دعوای اصلی از اعسار خارج شوید، بله. قانون هزینه دادرسی را در این حالت از مدعی اعسار دریافت می‌کند، چون معافیت از ابتدا موقت بوده است.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری