«برگشت چک» با ثبت غیرقابل پرداخت بودن آن در سامانه یکپارچه بانک مرکزی رسمیت می‌یابد. طبق ماده ۴ قانون صدور چک، اصلاحی ۱۳۹۷، گواهینامه عدم پرداختی که کد رهگیری این سامانه را نداشته باشد، در مراجع قضایی و ثبتی اعتبار ندارد.
همین گواهینامه، پایه همه اقدامات بعدی دارنده است: اجرائیه، دعوای حقوقی یا شکایت کیفری. بنابراین درستی آن در روز برگشت، از هر اقدام بعدی مهم‌تر است.
بانک هنگام برگشت چک چه تکالیفی دارد؟
ماده ۴ قانون صدور چک، بانک را موظف می‌کند به درخواست دارنده، فوراً غیرقابل پرداخت بودن چک را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت کند و گواهینامه‌ای با این مشخصات صادر کند:
- کد رهگیری سامانه و مهر بانک
- مشخصات چک و هویت و نشانی کامل صادرکننده
- علت یا علل عدم پرداخت به‌صورت صریح
- مطابقت یا عدم مطابقت امضای صادرکننده با نمونه امضای موجود در بانک
- نام و نشانی کامل دارنده چک
بانک نسخه دوم این برگ را هم برای اطلاع صادرکننده، به آخرین نشانی او می‌فرستد.
اگر موجودی حساب کمتر از مبلغ چک باشد چه می‌شود؟
ماده ۵ قانون، بانک را موظف می‌کند به تقاضای دارنده، موجودی حساب را به او بپردازد و کسری را در سامانه ثبت کند. دارنده مبلغ دریافتی را پشت چک قید و چک را به بانک تسلیم می‌کند.
در این حالت، چک نسبت به مبلغ پرداخت‌نشده بی‌محل است و گواهینامه بانک، برای دارنده جانشین اصل چک می‌شود. دارنده باید این گواهینامه را مانند اصل چک نگه دارد.
برگشت چک چه محدودیتی برای صادرکننده ایجاد می‌کند؟
ماده ۵ مکرر قانون، الحاقی ۱۳۹۷، مقرر می‌کند که پس از گذشت بیست‌وچهار ساعت از ثبت در سامانه، همه بانک‌ها و مؤسسات اعتباری تا رفع سوءاثر، این محدودیت‌ها را اعمال کنند:
| محدودیت | بند |
|---|---|
| عدم افتتاح حساب و صدور کارت بانکی جدید | الف |
| مسدود کردن وجوه همه حساب‌ها و کارت‌ها به میزان کسری مبلغ چک | ب |
| عدم پرداخت تسهیلات و صدور ضمانت‌نامه ارزی یا ریالی | ج |
| عدم گشایش اعتبار اسنادی | د |
طبق تبصره ۲ همین ماده، اگر چک به وکالت یا نمایندگی صادر شده باشد، این محدودیت‌ها علاوه بر صاحب حساب، درباره وکیل یا نماینده نیز اعمال می‌شود، مگر آنکه در مرجع قضایی ثابت کند عدم پرداخت مستند به عمل دیگری است.
سوءاثر چک برگشتی چگونه رفع می‌شود؟
تبصره ۳ ماده ۵ مکرر، شش راه برای رفع سوءاثر پیش‌بینی می‌کند؛ از جمله واریز و مسدودی کسری مبلغ، ارائه لاشه چک، رضایت‌نامه رسمی دارنده، و سپری شدن سه سال از صدور گواهینامه به شرط آنکه دارنده دعوای حقوقی یا کیفری طرح نکرده باشد. مقاله رفع اثر از چک برگشتی هر راه را شرح می‌دهد.
پرسش‌های متداول درباره برگشت چک
آیا با برگشت چک، همه حساب‌های صادرکننده مسدود می‌شود؟
خیر. بند ب ماده ۵ مکرر، مسدودی را به میزان کسری مبلغ چک محدود می‌کند. موجودی مازاد بر این مبلغ، قابل برداشت باقی می‌ماند.
اگر صادرکننده دستور عدم پرداخت داده باشد چه؟
تبصره ۴ ماده ۵ مکرر مقرر می‌کند که اگر گواهینامه عدم پرداخت به دلیل دستور عدم پرداخت طبق ماده ۱۴ قانون صادر شود، سوءاثر محسوب نمی‌شود.
دارنده پس از دریافت گواهینامه چه مسیرهایی دارد؟
دارنده می‌تواند اجرائیه بگیرد، دعوای حقوقی طرح کند یا در شرایط قانونی شکایت کیفری کند. مقاله شکایت کیفری چک تفاوت این مسیرها را شرح می‌دهد.
آیا اموال صادرکننده را هم می‌توان توقیف کرد؟
بله. مقاله توقیف اموال برای چک برگشتی شرایط و مراحل توقیف را شرح می‌دهد.
نگارش: بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
