«شکایت از بازپرس» در عمل سه مسیر جدا دارد: اعتراض به قراری که بازپرس صادر کرده است، درخواست رد بازپرس در صورت وجود یکی از جهات قانونی رد، و شکایت انتظامی در صورت تخلف. نوع ایراد، مسیر درست را تعیین می‌کند.
بیشتر آنچه طرفین پرونده «شکایت از بازپرس» می‌نامند، در اصل نارضایتی از یک تصمیم است، نه از شخص بازپرس. قانون برای هر تصمیم قابل اعتراض، مرجع و مهلت مشخصی پیش‌بینی می‌کند و همین مسیر، معمولاً اثرگذارترین راه است.
قاضی تحقیق در دادسرا چه وظیفه‌ای دارد؟
بازپرس، قاضی تحقیق در دادسراست. او تحقیقات مقدماتی را انجام می‌دهد، ادله را جمع‌آوری می‌کند، از شاکی و متهم تحقیق می‌کند و برای دسترسی به متهم، قرار تأمین صادر می‌کند.
در پایان تحقیقات، بازپرس نظر خود را درباره ادامه یا توقف تعقیب اعلام می‌کند و دادستان درباره این نظر تصمیم می‌گیرد. بنابراین بسیاری از تصمیمات مرحله تحقیق، حاصل همکاری بازپرس و دادستان است.
به کدام تصمیمات بازپرس می‌توان اعتراض کرد؟
قانون آیین دادرسی کیفری برخی قرارهای بازپرس را قابل اعتراض می‌داند. معترض، اعتراض خود را در مهلت قانونی به دادسرا تقدیم می‌کند و دادگاه صالح درباره آن تصمیم می‌گیرد.
| تصمیم بازپرس | معترض معمول | هدف اعتراض |
|---|---|---|
| قرار منع تعقیب یا موقوفی تعقیب | شاکی | ادامه رسیدگی به شکایت |
| قرار بازداشت موقت | متهم | آزادی یا تبدیل قرار |
| قرار تأمینی که به بازداشت متهم انجامیده است | متهم | کاهش یا تبدیل تأمین |
مهلت اعتراض کوتاه است و از تاریخ ابلاغ قرار آغاز می‌گردد. اگر این مهلت بگذرد، قرار قطعیت می‌یابد و راه اعتراض بسته می‌ماند.
درخواست رد دادرس در چه مواردی پذیرفتنی است؟
قانون، جهات مشخصی را برای رد قاضی پیش‌بینی می‌کند؛ مانند قرابت با یکی از طرفین، نفع شخصی در پرونده، یا سابقه اظهارنظر ماهوی در همان موضوع. اگر یکی از این جهات وجود داشته باشد، قاضی خودش از رسیدگی امتناع می‌کند و طرفین هم حق دارند رد او را بخواهند.
درخواست رد، ابزاری برای تعویض بازپرس به دلیل نارضایتی از روند پرونده نیست. مرجع رسیدگی، این درخواست را فقط با استناد به یکی از جهات قانونی می‌پذیرد.
شکایت انتظامی چه زمانی مطرح است؟
اگر ایراد به رفتار حرفه‌ای قاضی برگردد، نه به محتوای تصمیم او، مسیر شکایت انتظامی باز است. رسیدگی به تخلفات انتظامی قضات، از جمله بازپرس، در صلاحیت دادسرا و دادگاه عالی انتظامی قضات است.
شکایت انتظامی، تصمیم صادرشده در پرونده را تغییر نمی‌دهد. کسی که هدفش تغییر یک قرار است، باید از مسیر اعتراض اقدام کند، حتی اگر هم‌زمان شکایت انتظامی هم داشته باشد.
وکیل در این مرحله چه می‌کند؟
وکیل ابتدا تشخیص می‌دهد که ایراد موکل به کدام دسته تعلق دارد: تصمیم قابل اعتراض، جهت قانونی رد، یا تخلف انتظامی. سپس مهلت را کنترل می‌کند و لایحه اعتراض را بر پایه ادله پرونده می‌نویسد.
ورود زودهنگام وکیل در مرحله دادسرا اهمیت ویژه دارد، چون قرارهای تأمین و جمع‌آوری ادله در همین مرحله شکل می‌گیرد. نقش وکیل در مراحل مختلف پرونده جزایی در مقاله وکیل کیفری آمده است.
پرسش‌های متداول درباره شکایت از بازپرس
آیا اعتراض به قرار بازپرس، تحقیقات را متوقف می‌کند؟
دادگاه صالح به اعتراض رسیدگی می‌کند و اثر اعتراض بر روند پرونده به نوع قرار بستگی دارد. در هر حال، طرفین باید پیگیری پرونده در دادسرا را هم‌زمان ادامه دهند.
شاکی هم حق اعتراض به تصمیم بازپرس را دارد؟
بله. شاکی به‌ویژه می‌تواند به قرار منع تعقیب یا موقوفی تعقیب اعتراض کند تا دادگاه، ادامه رسیدگی به شکایت او را بررسی کند.
آیا شکایت انتظامی، پرونده را به قاضی دیگری می‌سپارد؟
خیر. شکایت انتظامی به تخلف احتمالی قاضی رسیدگی می‌کند و به‌خودی‌خود، پرونده را از بازپرس رسیدگی‌کننده نمی‌گیرد.
آیا برای اعتراض به قرار بازپرس، وکیل لازم است؟
خیر. هر یک از طرفین می‌تواند خودش اعتراض کند. وکیل بیشتر در تشخیص مسیر درست، کنترل مهلت و نگارش مستدل لایحه اعتراض به کار می‌آید.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
