شکایت از کلاهبرداری وقتی به نتیجه کیفری می‌رسد که مال با «وسیله متقلبانه» برده شده باشد، نه با یک دروغ ساده یا بدقولی. از اردیبهشت ۱۴۰۳ کلاهبرداری دوباره جرم غیرقابل گذشت است و گذشت شاکی، تعقیب را متوقف نمی‌کند.
نکته دوم را بسیاری از متن‌های موجود هنوز برعکس می‌گویند. قانون کاهش مجازات حبس تعزیری در اردیبهشت ۱۳۹۹ کلاهبرداری تا یک میلیارد ریال را قابل گذشت کرد و حبس آن را نصف کرد؛ چهار سال بعد، قانون اصلاح ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی همان عبارت را حذف کرد. تحلیلی که این دو تاریخ را از هم جدا نکند، امروز گمراه‌کننده است.
کلاهبرداری با دروغ ساده و بدقولی چه فرقی دارد؟
ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب ۱۳۶۷، کلاهبردار را کسی می‌داند که «از راه حیله و تقلب» دیگری را فریب دهد و با همین وسیله مال او را ببرد. مثال‌های خود قانون نشان می‌دهد منظور چیست: معرفی شرکت یا مؤسسه موهوم، ادعای اموال و اختیارات واهی، امیدوار کردن به امور غیرواقع، ترساندن از حوادث غیرواقع، یا اختیار کردن اسم و عنوان جعلی.
دروغ گفتن به‌تنهایی این شرط را تأمین نمی‌کند. کسی که وعده پرداخت می‌دهد و نمی‌پردازد، یا کالا را کمتر از قول خود تحویل می‌دهد، معمولاً تعهدی را نقض کرده که راه جبرانش دعوای حقوقی است. مرز این دو، صحنه‌سازی یا وسیله‌ای است که دروغ را باورپذیر می‌کند؛ تشخیص آن در هر مورد به اسناد و قرائن بستگی دارد.
در شکایت کلاهبرداری چه چیزهایی باید ثابت شود؟
شکایت کلاهبرداری بر چهار پایه می‌ایستد و نبود هر یک، عنوان کلاهبرداری را منتفی می‌کند:
- به‌کارگیری وسیله متقلبانه، پیش از تحویل مال
- فریب خوردن مال‌باخته به سبب همان وسیله
- بردن مال، وجه، سند یا قبض دیگری
- قصد بردن مال دیگری
ترتیب زمانی تعیین‌کننده است: وسیله متقلبانه باید سبب تحویل مال باشد. اگر مال بدون فریب و با توافق بر بازگرداندن سپرده شده و بعد پس داده نشده، عنوان درست‌تر ممکن است خیانت در امانت باشد، نه کلاهبرداری.
مجازات کلاهبرداری امروز چیست؟
ماده ۱ قانون ۱۳۶۷ برای کلاهبرداری دو سطح مجازات تعیین کرده است. در هر دو سطح، رد اصل مال به صاحبش و جزای نقدی معادل مال برده‌شده، کنار حبس می‌آید.
| نوع | حبس | مجازات‌های دیگر |
|---|---|---|
| کلاهبرداری ساده | یک تا هفت سال | رد مال · جزای نقدی معادل مال |
| کلاهبرداری مشدد: عنوان یا سمت دولتی خلاف واقع، تبلیغ عامه از راه رسانه یا آگهی، یا مرتکب از کارکنان دولت و مأموران خدمت عمومی | دو تا ده سال | رد مال · جزای نقدی معادل مال · انفصال ابد از خدمات دولتی |
تبصره ۱ همان ماده اختیار دادگاه در تخفیف را محدود کرده است: با وجود جهات تخفیف هم، حبس فقط تا حداقل مقرر در ماده کاهش می‌یابد و حکم به تعلیق اجرای کیفر داده نمی‌شود.
اصلاحیه‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۳ با کلاهبرداری چه کردند؟
قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹، با بازنویسی ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، کلاهبرداری و انتقال مال غیر را تا نصاب ماده ۳۶ همان قانون، یعنی یک میلیارد ریال، قابل گذشت کرد. تبصره همان ماده حبس جرایم قابل گذشت درجه چهار تا هشت را نصف می‌کرد؛ در این محدوده، حبس کلاهبرداری ساده شش ماه تا سه سال و شش ماه می‌شد.
قانون اصلاح ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی مصوب ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ این عبارت را حذف کرد. از آن تاریخ، کلاهبرداری در هر مبلغی غیرقابل گذشت است، تنصیف حبس درباره آن اعمال نمی‌شود و حبس یک تا هفت سال دوباره برقرار است.
کلاهبرداری ارتکابی میان ۱۳۹۹ و ۱۴۰۳ تابع کدام قانون است؟
ماده ۱۰ قانون مجازات اسلامی قاعده را روشن کرده است: هیچ رفتاری را نمی‌توان به موجب قانون مؤخر مجازات کرد و قانون مساعدتر به حال مرتکب، تا صدور حکم قطعی، نسبت به جرایم سابق هم اثر دارد. بنابراین اصلاحیه ۱۴۰۳ که وضع را سخت‌تر کرده، مجازات شدیدتر را بر کلاهبرداری ارتکابی پیش از آن تحمیل نمی‌کند.
اینکه قابل گذشت بودن هم از همین قاعده پیروی کند، یعنی گذشت شاکی در کلاهبرداری ارتکابی در آن فاصله همچنان تعقیب را متوقف کند، تحلیلی تفسیری است، نه حکم صریح قانون. پاسخ در هر پرونده به تاریخ ارتکاب و بررسی اسناد بستگی دارد.
مهلت شکایت و مرور زمان کلاهبرداری چقدر است؟
مهلت یک‌ساله شکایت در ماده ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی فقط به جرایم قابل گذشت مربوط است. کلاهبرداری از ۱۴۰۳ غیرقابل گذشت شده و این مهلت درباره کلاهبرداری‌های ارتکابی پس از آن اعمال نمی‌شود.
مرور زمان تعقیب و اجرای حکم به درجه مجازات بستگی دارد (مواد ۱۰۵ و ۱۰۷). درجه کلاهبرداری فقط با حبس تعیین نمی‌شود: تبصره ۳ ماده ۱۹ مجازات شدیدتر را ملاک قرار داده و جزای نقدی معادل مال، در مبالغ بالا، درجه را بالاتر می‌برد.
مهم‌تر از این محاسبه، ماده ۱۰۹ است که کلاهبرداری را با رعایت مبلغ مقرر در ماده ۳۶، یعنی یک میلیارد ریال یا بیشتر، از شمول مرور زمان تعقیب، صدور حکم و اجرای مجازات خارج کرده است.
پرسش‌های متداول درباره شکایت از کلاهبرداری
آیا با رضایت شاکی، پرونده کلاهبرداری بسته می‌شود؟
درباره کلاهبرداری ارتکابی پس از اردیبهشت ۱۴۰۳ نه. کلاهبرداری غیرقابل گذشت است و رضایت شاکی فقط می‌تواند موجب تخفیف شود؛ تبصره ۱ ماده ۱ قانون ۱۳۶۷ هم اجازه نمی‌دهد حبس کمتر از حداقل مقرر تعیین شود.
کسی که پول گرفته و کار را انجام نداده، کلاهبرداری کرده است؟
به‌تنهایی نه. انجام ندادن تعهد معمولاً نقض قرارداد است و با دعوای حقوقی پیگیری می‌شود. کلاهبرداری وقتی مطرح است که گیرنده پیش از دریافت پول، با وسیله‌ای متقلبانه مانند عنوان جعلی یا مؤسسه موهوم، طرف را فریب داده باشد.
آیا شکایت کلاهبرداری بعد از چند سال پذیرفته می‌شود؟
به مبلغ بستگی دارد. ماده ۱۰۹ قانون مجازات اسلامی کلاهبرداری یک میلیارد ریال یا بیشتر را از مرور زمان خارج کرده است. در مبالغ کمتر، مرور زمان تعقیب طبق ماده ۱۰۵ و بر اساس درجه مجازات محاسبه می‌شود.
کلاهبرداری اینترنتی هم تابع همین قواعد است؟
کلاهبرداری با استفاده از سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، در قانون جرایم رایانه‌ای عنوان مستقلی دارد و ارکان آن با کلاهبرداری سنتی یکسان نیست. شرح آن در مقاله کلاهبرداری اینترنتی آمده است.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
