«وکیل برای تصرف عدوانی» در دعوای تصرف، به‌جای مالکیت، سابقه تصرف موکل را ثابت می‌کند. ماده ۱۶۱ قانون آیین دادرسی مدنی، خواهان را مکلف می‌داند ثابت کند ملک پیش از خروج، در تصرف او بوده و دیگری بدون رضایت او یا به غیر وسیله قانونی، آن را از تصرفش خارج کرده است.
بسیاری از کسانی که ملکشان را دیگری تصرف کرده، نخست به فکر اثبات مالکیت می‌افتند. اما دعوای تصرف عدوانی، دعوای مالکیت نیست؛ دعوای بازگرداندن تصرفی است که خواهان بی‌رضایت خود از دست داده است.
تصرف عدوانی، ممانعت از حق و مزاحمت چه تفاوتی دارند؟
قانون آیین دادرسی مدنی سه دعوای تصرف را از هم جدا می‌کند:
| دعوا | تعریف در قانون آیین دادرسی مدنی |
|---|---|
| تصرف عدوانی | ماده ۱۵۸: ادعای متصرف سابق که دیگری بدون رضایت او مال غیرمنقول را از تصرفش خارج کرده و اعاده تصرف را می‌خواهد |
| ممانعت از حق | ماده ۱۵۹: تقاضای رفع ممانعت از حق ارتفاق یا انتفاع در ملک دیگری |
| مزاحمت | ماده ۱۶۰: درخواست جلوگیری از مزاحمت کسی که مال را از تصرف خارج نکرده اما مزاحم متصرفات است |
انتخاب درست میان این سه، نخستین کار وکیل برای تصرف عدوانی است؛ دعوایی که با عنوان نادرست طرح شود، به نتیجه نمی‌رسد.
خواهان در دعوای تصرف عدوانی چه چیزی را باید ثابت کند؟
ماده ۱۶۱ قانون آیین دادرسی مدنی، دو چیز را بر عهده خواهان می‌گذارد: سابقه تصرف او بر ملک پیش از خروج آن؛ و خروج ملک از تصرفش بدون رضایت او یا به غیر وسیله قانونی.
ماده ۱۶۲ همان قانون، ابراز سند مالکیت را دلیل سبق تصرف می‌داند، مگر آنکه طرف دیگر سبق تصرف خود را ثابت کند. بنابراین سند مالکیت در این دعوا، به‌عنوان دلیل تصرف به کار می‌آید، نه به‌عنوان موضوع دعوا.
تصرف عدوانی با خلع ید چه تفاوتی دارد؟
خلع ید دعوای مالکیت است و خواهان باید مالکیت خود را ثابت کند. تصرف عدوانی دعوای تصرف است و خواهان فقط سابقه تصرف و خروج بی‌رضایت ملک از تصرفش را ثابت می‌کند.
در نتیجه، کسی که سند رسمی ندارد اما سال‌ها متصرف ملک بوده، ممکن است از مسیر تصرف عدوانی نتیجه بگیرد. تفاوت دعاوی ملکی را مقاله وکیل ملکی خوب شرح می‌دهد.
معاملات ثبت‌نشده چه اثری بر دعوای تصرف دارند؟
ماده ۱ قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، برای معاملاتی که پس از مهلت قانونی در سامانه ثبت نشوند، دعاوی‌ای مانند خلع ید و تخلیه ید را مسموع نمی‌داند. این قاعده، اهمیت ثبت رسمی معاملات را در دعاوی ملکی بیشتر می‌کند.
وضعیت دارندگان سند عادی را مقاله اثبات مالکیت با سند عادی شرح می‌دهد.
پرسش‌های متداول درباره تصرف عدوانی
آیا تصرف عدوانی فقط در ملک ممکن است؟
بله. طبق ماده ۱۵۸ قانون آیین دادرسی مدنی، موضوع دعوای تصرف عدوانی مال غیرمنقول است.
آیا مالک می‌تواند علیه مستأجر دعوای تصرف عدوانی طرح کند؟
اگر مستأجر با رضایت مالک ملک را تصرف کند، شرط «خروج بدون رضایت» محقق نیست و دعوای مناسب، تخلیه است.
سند مالکیت در دعوای تصرف عدوانی چه نقشی دارد؟
طبق ماده ۱۶۲، ابراز سند مالکیت دلیل بر سبق تصرف است، مگر آنکه طرف دیگر سبق تصرف خود را ثابت کند.
تصرف عدوانی جنبه کیفری هم دارد؟
در کنار دعوای حقوقی، تصرف عدوانی در قوانین کیفری نیز عنوان مجرمانه دارد. انتخاب میان مسیر حقوقی و کیفری، به اسناد و وضعیت پرونده بستگی دارد.
به قلم بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری