«دعوی خلع ید یعنی چه»؟ دعوایی است که مالک مال غیرمنقول علیه کسی طرح می‌کند که بدون هیچ حق قانونی، ملک او را در اختیار گرفته است. هدف دعوا، بیرون کردن متصرف و بازگرداندن ملک به مالک است.
قانون مدنی در ماده ۳۰۸، غصب را استیلا بر حق غیر به نحو عدوان تعریف می‌کند و اثبات ید بر مال غیر بدون مجوز را نیز در حکم غصب می‌داند. ماده ۳۱۱ همان قانون، غاصب را به رد عین مال به صاحبش مکلف می‌کند. دعوای خلع ید، ابزار اجرای همین تکلیف است.
خلع ید با سایر دعاوی ملکی چه فرقی دارد؟
خلع ید دعوای مالکیت است؛ یعنی خواهان باید مالک بودن خود را ثابت کند. در دعوای تصرف عدوانی، خواهان فقط سابقه تصرف خود را ثابت می‌کند و در دعوای تخلیه، مبنای دعوا رابطه اجاره است.
مقاله شرایط خلع ید چهار رکن این دعوا، یعنی مالکیت، تصرف طرف مقابل، نامشروع بودن تصرف و غیرمنقول بودن مال را شرح می‌دهد.
دعوای خلع ید از طرح تا اجرا چه مراحلی دارد؟
| مرحله | کار اصلی |
|---|---|
| آماده‌سازی ادله | سند مالکیت، تأمین دلیل درباره تصرف، شناسایی متصرف |
| تقدیم دادخواست | ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی |
| رسیدگی | بررسی ادله مالکیت و تصرف، کارشناسی و تحقیق محلی در صورت لزوم |
| صدور حکم | حکم خلع ید و در صورت درخواست، اجرت‌المثل |
| اجرا | صدور اجرائیه و تحویل ملک به مالک از طریق اجرای احکام |
در هر مرحله، ابلاغ اوراق از طریق سامانه ابلاغ الکترونیکی انجام می‌گیرد؛ مقاله ابلاغیه الکترونیکی چیست این سازوکار را شرح می‌دهد.
آیا مالک می‌تواند اجرت‌المثل را هم مطالبه کند؟
بله. خلع ید یعنی رد ملک به مالک، اما کسی که بدون مجوز ملک دیگری را در اختیار دارد، علاوه بر رد ملک، ضامن منافع آن در مدت تصرف هم هست. مالک معمولاً در همان دادخواست، اجرت‌المثل ایام تصرف را هم مطالبه می‌کند و دادگاه برای تعیین میزان آن از کارشناس رسمی کمک می‌گیرد.
سند عادی برای دعوای خلع ید کافی است؟
قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول مصوب ۱۴۰۳، در ماده ۱، یک سال پس از راه‌اندازی رسمی سامانه ساماندهی اسناد غیررسمی، دعوای خلع ید بر پایه معامله ثبت‌نشده را نامسموع می‌داند. مقاله اثبات مالکیت با سند عادی اثر این قانون بر اسناد عادی را شرح می‌دهد.
پرسش‌های متداول درباره دعوی خلع ید
اگر مالکیت خواهان محل اختلاف باشد چه می‌شود؟
در این حالت، دادگاه پیش از هر چیز به اثبات مالکیت توجه می‌کند. خواهانی که مالکیت خود را ثابت نکند، دعوای خلع ید را از دست می‌دهد و گاهی باید ابتدا دعوای اثبات مالکیت را طرح کند.
آیا خلع ید درباره مال منقول هم کاربرد دارد؟
خیر. خلع ید ویژه اموال غیرمنقول است. برای مال منقول، مالک دعوای استرداد عین مال را طرح می‌کند.
آیا شریک ملک مشاع می‌تواند از شریک دیگر خلع ید بخواهد؟
تصرف شریک بدون اذن دیگران، طبق قانون مدنی تصرف فضولی است و شریک متصرف ضامن است. مقاله وکیل ملک مشاع جزئیات این وضعیت را شرح می‌دهد.
پس از صدور حکم، ملک چگونه به مالک برمی‌گردد؟
پس از قطعیت حکم و صدور اجرائیه، واحد اجرای احکام ملک را از متصرف می‌گیرد و به مالک تحویل می‌دهد.
بابک خونساری؛ وکیل پایه یک دادگستری