شکایت کیفری چک فقط وقتی ممکن است که چک برگشتی شرایط قانون صدور چک را داشته باشد: سفیدامضا، مشروط، تضمینی یا وعده‌دار نباشد، دارنده نخست در دو مهلت شش‌ماهه اقدام کرده باشد و پس از برگشت، چک را به دیگری منتقل نکرده باشد.
برگشت خوردن چک، به‌خودی‌خود حق شکایت کیفری نمی‌آورد. بسیاری از دارندگان چک وقتی به دادسرا می‌رسند، تازه درمی‌یابند که چک‌شان از ابتدا مشمول تعقیب کیفری نبوده یا مهلت آن گذشته است.
کدام چک‌ها قابل تعقیب کیفری نیستند؟
ماده ۱۳ قانون صدور چک، در اصلاحیه ۱۳۸۲/۶/۲، پنج حالت را برشمرده که صادرکننده در آن‌ها قابل تعقیب کیفری نیست:
- صادرکننده ثابت کند چک را سفیدامضا داده است
- متن چک، وصول وجه را به تحقق شرطی منوط کرده باشد
- متن چک تصریح کند که بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است
- صادرکننده بدون قید در متن، مشروط یا تضمینی بودن چک را ثابت کند
- صادرکننده ثابت کند چک را بدون تاریخ صادر کرده یا تاریخ واقعی صدور، مقدم بر تاریخ مندرج در چک بوده است
در عمل، بند آخر را «چک وعده‌دار» می‌نامند. اثبات این حالت‌ها بر عهده کسی است که به آن استناد می‌کند؛ معمولاً صادرکننده.
دارنده چک برای شکایت چقدر مهلت دارد؟
ماده ۱۱ قانون صدور چک دو مهلت شش‌ماهه را شرط حفظ حق شکایت کیفری قرار داده است. دارنده باید ظرف شش ماه از تاریخ چک برای وصول به بانک مراجعه کند و ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت کند.
از دست رفتن هر یک از این دو مهلت، حق شکایت کیفری را ساقط می‌کند؛ اما راه دعوای حقوقی و درخواست اجرائیه همچنان باز می‌ماند. به همین دلیل تاریخ چک و تاریخ گواهی عدم پرداخت، نخستین چیزی است که دارنده چک باید بررسی کند.
چه کسی حق شکایت کیفری دارد و علیه چه کسی؟
طبق همان ماده، حق شکایت کیفری فقط با کسی است که نخستین بار چک را به بانک ارائه داده است. بانک‌ها مکلف‌اند هویت این شخص را با ذکر تاریخ در پشت چک قید کنند.
کسی که چک را پس از برگشت از بانک دریافت کرده، حق شکایت کیفری ندارد، مگر آنکه انتقال قهری باشد؛ مانند انتقال به وراث. اگر شاکی پس از طرح شکایت، چک را به دیگری منتقل کند، مرجع رسیدگی تعقیب کیفری را موقوف می‌کند. ظهرنویس و ضامن چک موضوع شکایت کیفری نیستند و دارنده باید مسئولیت آن‌ها را در مسیر حقوقی پیگیری کند.
گذشت شاکی یا پرداخت وجه چه اثری بر شکایت دارد؟
ماده ۱۲ قانون صدور چک مقرر کرده است که اگر پیش از حکم قطعی، شاکی گذشت کند یا متهم وجه چک و خسارت تأخیر تأدیه را بپردازد یا موجبات پرداخت آن را فراهم کند، مرجع رسیدگی قرار موقوفی تعقیب صادر می‌کند.
به همین دلیل، شکایت کیفری چک در عمل بیشتر ابزار وصول است تا مجازات. ماده ۷ همین قانون، مجازات صدور چک بلامحل را بر پایه مبلغ چک طبقه‌بندی کرده است؛ میزان دقیق آن را در هر پرونده، با توجه به قوانین عام کاهش مجازات حبس، باید با متن جاری قانون سنجید.
سامانه صیاد چه اثری بر تعقیب کیفری دارد؟
قانون اصلاح قانون صدور چک مصوب ۱۳۹۷/۸/۱۳، ثبت صدور و انتقال چک را در سامانه صیاد الزامی کرده است. در چک‌های صادره پس از دوره گذار این قانون، اگر صادرکننده یا انتقال‌دهنده مالکیت را در سامانه ثبت نکرده باشد، چک مشمول این قانون نیست و بانک از پرداخت آن خودداری می‌کند.
ثبت چک در سامانه صیاد در تاریخی جدا از تاریخ مندرج در چک، ممکن است بازپرس را به وعده‌دار بودن چک متمایل کند. شرح این موضوع در مقاله مغایرت میان سامانه صیاد و لاشه چک آمده است.
شکایت کیفری، اجرائیه و دعوای حقوقی چک چه تفاوتی دارند؟
سه مسیر مطالبه وجه چک، شرایط و نتیجه متفاوتی دارند:
| مسیر | چه کسی می‌تواند | نتیجه |
|---|---|---|
| شکایت کیفری | فقط دارنده نخست، علیه صادرکننده | تعقیب کیفری؛ موقوف با گذشت یا پرداخت |
| اجرائیه | دارنده با گواهی عدم پرداخت، از دادگاه صالح | صدور اجرائیه بدون رسیدگی ماهوی |
| دعوای حقوقی | هر دارنده قانونی، علیه صادرکننده، ظهرنویس یا ضامن | حکم به پرداخت وجه و خسارت |
طبق ماده ۲۳ اصلاحی ۱۳۹۷، دادگاه فقط برای چکی اجرائیه صادر می‌کند که متن آن شرط یا تضمین نداشته باشد و بانک گواهی عدم پرداخت را به‌دلیل دستور عدم پرداخت صادر نکرده باشد. شرایط ثبت در سامانه در مقاله الزام به ثبت چک در سامانه صیاد آمده است.
پرسش‌های متداول درباره شکایت کیفری چک
آیا چک وعده‌دار قابل شکایت کیفری است؟
خیر. طبق ماده ۱۳ قانون صدور چک، اگر صادرکننده ثابت کند تاریخ واقعی صدور چک مقدم بر تاریخ مندرج در آن بوده، صادرکننده قابل تعقیب کیفری نیست. مسیر حقوقی و اجرائیه برای چنین چکی باز است.
اگر شش ماه از تاریخ چک گذشته باشد چه باید کرد؟
در این صورت دارنده حق شکایت کیفری را از دست داده است، اما دارنده می‌تواند از مسیر دعوای حقوقی یا درخواست اجرائیه وجه چک را مطالبه کند. انتخاب میان این دو به شرایط چک و مدارک بستگی دارد.
آیا دارنده بعدی که چک را با پشت‌نویسی دریافت کرده، شکایت کیفری دارد؟
فقط کسی که نخستین بار چک را به بانک ارائه کرده، حق شکایت کیفری دارد. اگر دارنده بعدی پیش از برگشت، چک را به بانک ارائه کرده باشد، همو دارنده نخست است.
آیا پرداخت وجه چک پس از شکایت، پرونده را مختومه می‌کند؟
اگر متهم پیش از حکم قطعی، وجه چک و خسارت تأخیر تأدیه را بپردازد یا موجبات پرداخت را فراهم کند، مرجع رسیدگی قرار موقوفی تعقیب صادر می‌کند. پرداخت پس از حکم قطعی هم اجرای حکم را موقوف می‌کند.
تحریر: بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
