فحاشی به‌خودی‌خود حد ندارد. ناسزا فقط وقتی حد دارد که نسبت دادن زنا یا لواط به دیگری باشد؛ این رفتار قذف است و طبق ماده ۲۵۰ قانون مجازات اسلامی هشتاد ضربه شلاق دارد. ناسزای دیگر توهین است و مجازات تعزیری دارد.
قذف در قانون مجازات اسلامی دقیقاً چیست؟
ماده ۲۴۵ قانون مجازات اسلامی قذف را «نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگر هر چند مرده باشد» تعریف کرده است. پس ملاک، مضمون نسبت است، نه شدت یا زشتی لفظ. ناسزایی که هر قدر رکیک باشد ولی چنین نسبتی در آن نباشد، قذف نیست.
ماده ۲۴۶ دو شرط دیگر می‌افزاید: قذف باید روشن و بدون ابهام باشد و گوینده به معنای لفظ آگاه باشد و قصد نسبت دادن داشته باشد. تبصره همین ماده تصریح می‌کند که قذف با نوشتن، حتی به شیوه الکترونیکی، هم محقق می‌شود؛ پیام متنی و نوشته در فضای مجازی از شمول حکم بیرون نیست. ماده ۲۴۸ هم می‌گوید اگر قرینه‌ای نشان دهد منظور قذف نبوده، حد ثابت نمی‌شود.
چه عبارت‌هایی قذف به شمار می‌رود و چه عبارت‌هایی نه؟
قانون مجازات اسلامی برای چند وضعیت حکم خاص دارد. طبق ماده ۲۴۷، اگر کسی به فرزند مشروع خود بگوید «تو فرزند من نیستی» یا به فرزند مشروع دیگری بگوید «تو فرزند پدرت نیستی»، این سخن قذف مادر او محسوب می‌شود. طبق ماده ۲۴۹، کسی که به دیگری بگوید با فلان شخص زنا یا لواط کرده‌ای، فقط نسبت به مخاطب قاذف است.
ماده ۲۵۲ وضعیت دیگری را پوشش می‌دهد. اگر کسی با الفاظی غیر از زنا یا لواط، اما صریح، چنین نسبتی را به همسر، پدر، مادر، خواهر یا برادر مخاطب بدهد، نسبت به همان شخص به حد قذف محکوم می‌شود و درباره خود مخاطب، اگر اذیت شده باشد، مجازات توهین دارد. در عبارت‌های کنایی و عرفی، اینکه لفظ «صریح» هست یا نه، به تشخیص دادگاه در همان پرونده بستگی دارد.
حد قذف چه شرایطی دارد و چه زمانی ساقط می‌شود؟
ماده ۲۵۱ قانون مجازات اسلامی حد قذف را به وضعیت قذف‌شونده گره زده است: او هنگام قذف باید بالغ، عاقل، مسلمان، معین و غیرمتظاهر به زنا یا لواط باشد. اگر یکی از این شرایط نباشد، طبق تبصره ۱ همین ماده، مجازات به شلاق تعزیری درجه شش تبدیل می‌شود و قذف کسی که به همان عمل متظاهر است، مجازات ندارد.
حد قذف حق‌الناس است. ماده ۲۵۵ تعقیب و اجرای آن را منوط به مطالبه قذف‌شونده کرده و گذشت او را در هر مرحله موجب موقوفی تعقیب، رسیدگی یا اجرا دانسته است. ماده ۲۶۱ نیز تصدیق قاذف از سوی قذف‌شونده، اثبات نسبت داده‌شده با شهادت یا علم قاضی، و قذف متقابل دو نفر را از اسباب سقوط حد شمرده است.
فحاشی بدون نسبت زنا چه مجازاتی دارد؟
ناسزایی که قذف نیست، زیر عنوان توهین قرار می‌گیرد. ماده ۶۰۸ کتاب تعزیرات توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک را، «چنانچه موجب حد قذف نباشد»، جرم دانسته است. همین قید مرز دو جرم را روشن می‌کند.
مجازات ماده ۶۰۸ دیگر همان متن سال ۱۳۷۵ نیست. قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹ مجازات این ماده را به جزای نقدی درجه شش تبدیل کرده و با اصلاح ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، توهین موضوع ماده ۶۰۸ را در فهرست جرایم قابل گذشت آورده است. بنابراین گذشت شاکی، بسته به مرحله پرونده، تعقیب یا اجرای مجازات را متوقف می‌کند.
پرونده فحاشی و قذف در کدام مرجع رسیدگی می‌شود؟
قذف و توهین هر دو جرم‌اند و رسیدگی به آن‌ها با مراجع کیفری است، نه دادگاه حقوقی. اینکه پرونده از دادسرا آغاز شود یا مستقیم در دادگاه مطرح شود و کدام دادگاه کیفری صالح باشد، تابع قانون آیین دادرسی کیفری است و به عنوان اتهام در همان پرونده بستگی دارد.
نخستین پرسش هر پرونده فحاشی، تشخیص عنوان است: یک عبارت ممکن است بسته به لفظ، قرینه و وضعیت قذف‌شونده، قذف باشد یا توهین یا هیچ‌کدام. این تشخیص به بررسی اسناد و ادله همان پرونده بستگی دارد.
نوشته بابک خونساری؛ وکیل دادگستری، عضو کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲
