دادخواست نفقه دو شکل دارد: مطالبه نفقه گذشته که دعوای مالی است و تا نصاب در دادگاه صلح رسیدگی می‌شود، و تعیین میزان و ترتیب پرداخت نفقه که به تعبیر اداره کل حقوقی قوه قضاییه غیرمالی است و در دادگاه خانواده طرح می‌شود.
این مطلب انواع دادخواست نفقه، مرجع رسیدگی پس از قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲، اجزای دادخواست و تعیین بهای خواسته، نمونه متن و مراحل پس از ثبت را توضیح می‌دهد. معیار و میزان نفقه در نفقه چقدر است و میزان آن چگونه تعیین می‌شود؟، نفقه فرزندان در نفقه فرزند و اثر تمکین در اثر تمکین و عدم تمکین زن در نفقه آمده است.
دادخواست نفقه چه انواعی دارد؟
پیش از نوشتن دادخواست باید روشن شود دقیقاً چه چیزی خواسته می‌شود. ماهیت مالی یا غیرمالی خواسته، هم مرجع رسیدگی را معین می‌کند و هم هزینه دادرسی را.
| خواسته | ماهیت | مرجع | مبنا |
|---|---|---|---|
| مطالبه نفقه گذشته (معوقه) زوجه | مالی | دادگاه صلح تا نصاب؛ بیش از آن دادگاه خانواده | ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی؛ بند ۳ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف |
| تعیین میزان و ترتیب پرداخت نفقه | غیرمالی، به تعبیر اداره کل حقوقی | دادگاه خانواده | ماده ۴۷ قانون حمایت خانواده؛ نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۸۶۳ |
| تعدیل نفقه تعیین‌شده | تابع ماهیت دعوای نخست | حسب مورد دادگاه صلح یا خانواده | نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۸۶۳ |
| نفقه در جریان طلاق | بخشی از رأی طلاق | دادگاه خانواده | ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده |
| نفقه فرزند و سایر خویشاوندان | فقط برای آینده قابل مطالبه است | به تعبیر اداره کل حقوقی، بند ۳ ماده ۱۲ شامل نفقه اقارب هم می‌شود | ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی؛ نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۴۸۷ |
می‌توان حکم پرداخت نفقه آینده را هم گرفت؟
به نظر اداره کل حقوقی قوه قضاییه، چون ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی دعوا را برای نفقه گذشته پیش‌بینی کرده، صدور حکم به پرداخت نفقه آینده صحیح نیست. دادگاه در اجرای ماده ۴۷ قانون حمایت خانواده فقط میزان و ترتیب پرداخت را تعیین و اعلام می‌کند، زیرا احراز تمکین برای زمانی که هنوز نرسیده ممکن نیست. اگر شوهر بعداً به ادعای عدم تمکین از پرداخت مبلغ تعیین‌شده خودداری کند، زن باید با دادخواست تازه، نفقه معوقه را مطالبه کند (نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۰/۵۹۰).
دادخواست نفقه در کدام دادگاه طرح می‌شود؟
قانون شوراهای حل اختلاف، مصوب ۲۲ شهریور ۱۴۰۲، دعاوی راجع به جهیزیه، مهریه و نفقه را تا نصاب دعاوی مالی، یعنی یک میلیارد ریال در متن قانون، به دادگاه صلح سپرده است؛ مگر موضوع مشمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده، یعنی تعیین تکلیف در رأی طلاق، باشد (بند ۳ ماده ۱۲). به گزارش خبرگزاری میزان، تا آبان ۱۴۰۳ حدود دو هزار شعبه دادگاه صلح در سراسر کشور تشکیل شده بود. در حوزه قضایی بخشی که دادگاه صلح ندارد، دادگاه بخش به این دعاوی رسیدگی می‌کند (ماده ۱۹ آیین‌نامه اجرایی قانون، مصوب ۱۶ خرداد ۱۴۰۳).
رئیس قوه قضاییه می‌تواند نصاب را هر سه سال یک بار تعدیل کند (تبصره بند ۱ ماده ۱۲) و این مدت از تصویب قانون گذشته است؛ پس پیش از ثبت دادخواست، نصاب جاری بررسی شود. ماده ۱۲ قانون حمایت خانواده در دعاوی خانوادگی مربوط به زوجین به زن اجازه می‌دهد در دادگاه محل اقامت شوهر یا محل سکونت خود اقامه دعوا کند. دفاتر خدمات الکترونیک قضایی نیز مکلف‌اند دعاوی در صلاحیت دادگاه صلح را به همان دادگاه بفرستند (ماده ۲۸ آیین‌نامه).
اگر شوهر در برابر دعوای نفقه، دعوای تمکین طرح کند چه می‌شود؟
اداره کل حقوقی صلاحیت دادگاه صلح را نسبت به دادگاه خانواده «نسبی» دانسته و گفته است اگر در جریان رسیدگی، دعوای طاری‌ای مطرح شود که از صلاحیت دادگاه صلح خارج است، هر دو دعوا با قرار عدم صلاحیت به دادگاه صالح فرستاده می‌شود (نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۴۸۶). دعوای الزام به تمکین در فهرست صلاحیت‌های ماده ۱۲ نیست؛ بر این مبنا، طرح آن به‌صورت دعوای تقابل می‌تواند پرونده نفقه را به دادگاه خانواده ببرد. این نتیجه، برداشت تفسیری از نظریه یادشده است.
دادخواست نفقه چه بخش‌هایی دارد؟
دادخواست نفقه همان اجزای هر دادخواست حقوقی را دارد. آنچه آن را خاص می‌کند، تعیین دقیق خواسته و دوره زمانی آن است.
| بخش | آنچه نوشته می‌شود | نکته |
|---|---|---|
| خواهان و خوانده | نام، نام پدر، کد ملی و اقامتگاه زوجین | اگر نشانی شوهر معلوم نیست، آخرین اقامتگاه او اعلام می‌شود و دادگاه درباره آن تحقیق می‌کند (تبصره ماده ۸ قانون حمایت خانواده) |
| خواسته | «مطالبه نفقه معوقه از تاریخ … تا تاریخ تقدیم دادخواست» یا «تعیین میزان و ترتیب پرداخت نفقه» | دوره زمانی با تاریخ مشخص نوشته شود |
| بهای خواسته | در مطالبه نفقه گذشته، مبلغی که خواهان برآورد می‌کند | همین مبلغ، مرجع رسیدگی و هزینه دادرسی را معین می‌کند |
| دلایل و منضمات | رونوشت مصدق سند ازدواج و شناسنامه‌ها، شهادت شهود، جلب نظر کارشناس | سند ازدواج، رابطه زوجیت و تاریخ آن را نشان می‌دهد |
| شرح خواسته | تاریخ عقد، وضعیت زندگی مشترک، تاریخ قطع پرداخت | لحن درخواستی؛ بدون عبارت آمرانه خطاب به دادگاه |
بهای خواسته را چگونه تعیین کنیم وقتی مبلغ نفقه هنوز معلوم نیست؟
مبلغ نفقه گذشته معمولاً پس از نظر کارشناس روشن می‌شود، اما خواهان باید از ابتدا خواسته را تقویم کند. افزودن خواسته فقط وقتی ممکن است که با دعوای طرح‌شده مربوط باشد، منشأ واحد داشته باشد و تا پایان نخستین جلسه دادرسی اعلام شود (ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی). اگر برآورد بعدی از نصاب دادگاه صلح بگذرد، صلاحیت آن دادگاه محل بحث می‌شود. تقویم واقع‌بینانه از آغاز، هم از محدود شدن مطالبه و هم از جابه‌جایی مرجع جلوگیری می‌کند.
نمونه دادخواست نفقه چگونه تنظیم می‌شود؟
متن زیر الگوی عمومی دادخواست مطالبه نفقه معوقه است. جاهای خالی با اطلاعات هر پرونده پر می‌شود و خواسته باید با واقعیت همان پرونده تطبیق داده شود.
خواسته: مطالبه نفقه معوقه زوجه از تاریخ …….. تا تاریخ تقدیم دادخواست، مقوم به …….. ریال، به انضمام هزینه دادرسی
دلایل و منضمات: رونوشت مصدق سند ازدواج شماره ……..؛ رونوشت شناسنامه‌ها؛ شهادت شهود؛ جلب نظر کارشناس
شرح خواسته: ریاست محترم دادگاه ……..؛ با سلام و احترام، به استحضار می‌رساند اینجانب به موجب سند ازدواج شماره …….. مورخ …….. تنظیمی در دفترخانه …….. به عقد دائم خوانده درآمده‌ام. خوانده از تاریخ …….. نفقه اینجانب را نپرداخته است. با عنایت به ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی، رسیدگی و صدور حکم به پرداخت نفقه معوقه از تاریخ یادشده تا تاریخ تقدیم دادخواست، با جلب نظر کارشناس برای تعیین میزان آن، مورد استدعاست.
اگر خواسته «تعیین میزان و ترتیب پرداخت نفقه» باشد، همین ساختار با استناد به ماده ۴۷ قانون حمایت خانواده و بدون تقویم مالی نوشته می‌شود.
پس از ثبت دادخواست نفقه چه مراحلی طی می‌شود؟
دادگاه صلح با رضایت طرفین می‌تواند پرونده را برای سازش به شورای حل اختلاف یا میانجی‌گری بفرستد. اگر ظرف حداکثر دو ماه سازش حاصل شود، صورتجلسه برای تصمیم به قاضی اعلام می‌شود؛ در غیر این صورت، قاضی رسیدگی و رأی صادر می‌کند (تبصره ۲ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف). در دادگاه خانواده، پیش از تصمیم درباره اصل دعوا، دستور موقت نفقه بدون اخذ تأمین ممکن است (ماده ۷ قانون حمایت خانواده).
میزان نفقه معمولاً با جلب نظر کارشناس سنجیده می‌شود. رأی دادگاه صلح در دعوای نفقه، برخلاف قاعده قطعی بودن آرای این دادگاه و صرف‌نظر از مبلغ، در دادگاه تجدیدنظر استان قابل تجدیدنظرخواهی است (بند پ تبصره ۵ ماده ۱۲). در اجرا، برای وجوهی که باید به‌طور مستمر وصول شود، یک بار تقاضای اجراییه کافی است (تبصره ماده ۴۷ قانون حمایت خانواده). اگر شوهر نفقه را با داشتن استطاعت مالی نپردازد، جنبه کیفری آن در ترک انفاق آمده است.
نکته تحلیلی: چرا یک دعوای نفقه ممکن است دو مرجع داشته باشد؟
قانون ۱۴۰۲ صلاحیت دادگاه صلح را در نفقه با معیار «نصاب» تعریف کرده و نصاب فقط در دعوای مالی معنا دارد. اداره کل حقوقی از همین‌جا خواسته‌های نفقه را دو دسته کرده است: مطالبه نفقه گذشته که مالی است و با نصاب سنجیده می‌شود، و تعیین میزان و ترتیب پرداخت که غیرمالی است و بیرون از فهرست ماده ۱۲ می‌ماند (نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۸۶۳).
پیامد این تفکیک برای تنظیم دادخواست مستقیم است. زنی که هم نفقه معوقه و هم تعیین نفقه آینده را می‌خواهد، با دو خواسته روبه‌روست که اگر جدا طرح شوند، ممکن است به دو مرجع بروند. نسبی بودن صلاحیت دادگاه صلح (نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۴۸۶) و قاعده رسیدگی یکجا به دعاوی مرتبط (ماده ۱۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی) راه جمع آنها را در دادگاه خانواده باز می‌کند.
نتیجه: انتخاب خواسته، تصمیم درباره مرجع هم هست. نظریه‌های مشورتی برای دادگاه الزام‌آور نیستند و رویه حوزه‌ها ممکن است یکسان نباشد؛ تطبیق با هر وضعیت، بررسی اسناد لازم دارد.
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون. — بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
پرسش‌های متداول درباره دادخواست نفقه
برای مطالبه نفقه گذشته مهلت زمانی وجود دارد؟
ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی می‌گوید زوجه «در هر حال» می‌تواند برای نفقه زمان گذشته اقامه دعوا کند و قانون مهلتی برای آن تعیین نکرده است. هرچه دوره مطالبه طولانی‌تر باشد، بحث تمکین و پرداخت در آن دوره هم گسترده‌تر می‌شود.
رأی دادگاه صلح درباره نفقه قابل اعتراض است؟
بله. آرای دادگاه صلح اصولاً قطعی است، اما رأی در دعاوی جهیزیه، مهریه و نفقه، صرف‌نظر از مبلغ، در دادگاه تجدیدنظر استان قابل تجدیدنظرخواهی است (بند پ تبصره ۵ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲).
هزینه دادرسی دعوای نفقه در دادگاه صلح چقدر است؟
هزینه دادرسی در دادگاه صلح برابر هزینه دادرسی در محاکم دادگستری است (ماده ۱۹ قانون شوراهای حل اختلاف) و در دعوای مالی بر پایه بهای خواسته محاسبه می‌شود. کسی که توان پرداخت ندارد، می‌تواند از مقررات اعسار از هزینه دادرسی استفاده کند.
اگر شوهر خارج از کشور زندگی کند، دادخواست نفقه کجا طرح می‌شود؟
هرگاه یکی از زوجین مقیم خارج از کشور باشد، دادگاه محل اقامت طرفی که در ایران اقامت دارد صالح است (ماده ۱۴ قانون حمایت خانواده). اگر نشانی شوهر معلوم نباشد، آخرین اقامتگاه او اعلام می‌شود (تبصره ماده ۸).
چه کسی می‌تواند برای فرزند دادخواست نفقه بدهد؟
مادر یا هر شخصی که حضانت طفل یا نگهداری محجور را به اقتضای ضرورت بر عهده دارد، حق اقامه دعوا برای مطالبه نفقه او را دارد و دادگاه ابتدا ادعای ضرورت را بررسی می‌کند (ماده ۶ قانون حمایت خانواده).
مطالب مرتبط:
