شکایت از چک برگشتی همیشه به تعقیب کیفری نمی‌رسد. اگر چک سفیدامضا، مشروط، بابت تضمین، بی‌تاریخ یا مدت‌دار باشد، یا دارنده مهلت‌های قانونی را از دست بدهد، صادرکننده قابل تعقیب کیفری نیست؛ اما مطالبه وجه چک از راه حقوقی همچنان باز است.
پرسشی که درباره چک برگشتی زیاد شنیده می‌شود این است: «هم پولم را می‌خواهم، هم می‌خواهم صادرکننده مجازات شود.» قانون صدور چک برای هر دو راه گذاشته، اما راه کیفری را در چند وضعیت مشخص بسته است. دانستن این وضعیت‌ها پیش از شکایت، جلوی ماه‌ها وقتی را می‌گیرد که صرف پرونده‌ای می‌شود که از ابتدا به مجازات نمی‌رسید.
در چه مواردی صادرکننده چک برگشتی قابل تعقیب کیفری نیست؟
ماده ۱۳ قانون صدور چک (اصلاحی ۱۳۸۲) پنج حالت را فهرست کرده است. در دو حالت، خود متن چک تکلیف را روشن می‌کند و در سه حالت، باید چیزی بیرون از متن چک ثابت شود:
| بند | حالت | از کجا معلوم می‌شود |
|---|---|---|
| الف | چک سفیدامضا داده شده باشد | باید ثابت شود |
| ب | وصول وجه چک منوط به تحقق شرطی شده باشد | از متن چک |
| ج | چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی باشد | از متن چک |
| د | چک مشروط یا تضمینی بوده، بی‌آنکه در متن قید شود | باید ثابت شود |
| هـ | چک بدون تاریخ صادر شده یا تاریخ واقعی صدورش مقدم بر تاریخ مندرج باشد | باید ثابت شود |
شرط در متن چک با «بابت» چه فرقی دارد؟
بند «ب» شرطی را می‌خواهد که وصول وجه را به آن «منوط» کرده باشد؛ مثل «در وجه آقای الف، مشروط به اتمام رنگ‌آمیزی ساختمان». عبارتی مثل «بابت رنگ‌آمیزی ساختمان» از ظاهرش فقط علت صدور چک را می‌گوید و پرداخت را به چیزی معلق نمی‌کند. ماده ۳ همین قانون هم می‌گوید اگر در متن چک شرطی برای پرداخت ذکر شده باشد، بانک به آن ترتیب اثر نمی‌دهد؛ یعنی شرط فقط در رابطه صادرکننده و دارنده و در مرحله تعقیب کیفری اثر دارد.
چک ضمانت و چک مدت‌دار چه حکمی دارند؟
چک تضمینی اگر محل داشته باشد، بانک آن را مثل هر چک دیگری می‌پردازد. مسئله وقتی پیش می‌آید که برگشت بخورد: اگر تضمینی بودن در متن آمده یا ثابت شود، تعقیب کیفری منتفی است. همین قید، طبق ماده ۲۳، مانع صدور اجرائیه از دادگاه هم هست و دارنده باید سراغ دعوای حقوقی چک برود.
چک مدت‌دار، که تاریخ واقعی صدورش پیش از تاریخ مندرج است، در بند «هـ» آمده است. جزئیات آن در مقاله چک مدت دار بررسی شده است.
آیا چک بابت معامله نامشروع یا ربا هم مجازات دارد؟
نه. تبصره ماده ۷ (اصلاحی ۱۳۸۲) می‌گوید مجازات‌های صدور چک بلامحل شامل مواردی نیست که ثابت شود چک بابت معاملات نامشروع یا بهره ربوی صادر شده است. این تبصره کمتر از بندهای ماده ۱۳ دیده می‌شود، اما در پرونده‌هایی که چک بابت سود پول قرضی داده شده، تعیین‌کننده است. اثبات این ادعا هم با کسی است که آن را مطرح می‌کند.
اگر صادرکننده پیش از شکایت پول را بدهد چه می‌شود؟
ماده ۹ قانون صدور چک (اصلاحی ۱۳۷۲) سه وضعیت را پیش از تاریخ شکایت کیفری مانع تعقیب می‌داند: صادرکننده وجه چک را نقداً به دارنده پرداخته باشد، با موافقت شاکی ترتیبی برای پرداخت داده باشد، یا موجبات پرداخت را در بانک محال‌علیه فراهم کرده باشد. در حالت آخر، بانک مکلف است حساب را به میزان وجه چک مسدود کند و به محض مراجعه دارنده، آن را بپردازد.
چه کسی و تا کی می‌تواند از چک برگشتی شکایت کیفری کند؟
طبق ماده ۱۱، جرائم قانون صدور چک بدون شکایت دارنده قابل تعقیب نیست. «دارنده» در این ماده کسی است که برای اولین بار چک را به بانک ارائه داده است. کسی که چک پس از برگشت به او منتقل شده حق شکایت کیفری ندارد، مگر انتقال قهری باشد. اگر شاکی بعد از شکایت، چک یا حقوق خود را به دیگری واگذار کند، تعقیب موقوف می‌شود.
دو مهلت هم هست: مراجعه به بانک تا شش ماه از تاریخ صدور چک، و شکایت ظرف شش ماه از صدور گواهی عدم پرداخت. از دست دادن هر کدام فقط حق کیفری را می‌برد، نه حق مطالبه وجه را.
مجازات صدور چک بلامحل امروز چقدر است؟
ماده ۷ در متن تنقیح‌شده قانون (اصلاحی ۳۰ خرداد ۱۴۰۳) مجازات را بر اساس مبلغ چک درجه‌بندی کرده است. اگر صادرکننده چند چک بلامحل صادر کرده باشد، مجموع مبالغ ملاک است.
| مبلغ چک | مجازات |
|---|---|
| کمتر از ۷۸۰ میلیون ریال | حبس تا شش ماه |
| از ۷۸۰ میلیون تا ۳ میلیارد و ۹۰۰ میلیون ریال | شش ماه تا یک سال حبس |
| بیش از ۳ میلیارد و ۹۰۰ میلیون ریال | یک تا دو سال حبس و دو سال ممنوعیت از داشتن دسته‌چک |
ارقام ده و پنجاه میلیون ریالی که در برخی متن‌ها دیده می‌شود، مربوط به نسخه‌های پیشین ماده ۷ است. ماده ۱۰ هم صدور چک با علم به بسته بودن حساب را در حکم چک بلامحل می‌داند و مجازاتش را حداکثر مجازات ماده ۷، بدون امکان تعلیق، قرار داده است.
اگر شکایت کیفری ممکن نباشد، وجه چک چطور وصول می‌شود؟
بسته بودن راه کیفری، طلب را از بین نمی‌برد. دارنده می‌تواند با گواهی عدم پرداخت از دادگاه اجرائیه بگیرد، به شرط آنکه چک در متن مشروط یا تضمینی نباشد و گواهی به سبب دستور عدم پرداخت صادر نشده باشد. اگر این شرایط نباشد، دعوای حقوقی مطالبه وجه می‌ماند. انتخاب میان این راه‌ها به متن چک و اسناد رابطه طرفین بستگی دارد و بررسی اسناد لازم است.
پرسش‌های متداول درباره شکایت از چک برگشتی
آیا چک ضمانتی که در متنش «بابت تضمین» نوشته نشده، قابل شکایت کیفری است؟
تا وقتی تضمینی بودن آن ثابت نشده، ظاهر چک عادی است و دارنده می‌تواند شکایت کند. اگر صادرکننده با دلیل ثابت کند چک بابت تضمین معامله یا تعهدی بوده، حتی بدون قید در متن، تعقیب کیفری منتفی می‌شود.
کسی که چک برگشتی را از دارنده اول گرفته، می‌تواند شکایت کیفری کند؟
نه، مگر انتقال قهری باشد. قانون حق شکایت کیفری را به دارنده‌ای می‌دهد که اولین بار چک را به بانک ارائه داده است. کسی که چک پس از برگشت به او منتقل شده، فقط می‌تواند وجه آن را از راه حقوقی مطالبه کند.
اگر صادرکننده بعد از شکایت پول را بدهد، پرونده چه می‌شود؟
اگر پیش از حکم قطعی وجه چک و خسارت تأخیر را بپردازد یا تودیع کند، یا شاکی گذشت کند، تعقیب موقوف می‌شود. اگر این اتفاق پس از حکم قطعی بیفتد، اجرای حکم موقوف می‌شود و محکوم فقط یک‌سوم جزای نقدی حکم را می‌پردازد.
مهلت شکایت کیفری از چک برگشتی چقدر است؟
دو مهلت شش‌ماهه هست: مراجعه به بانک تا شش ماه از تاریخ صدور چک، و شکایت ظرف شش ماه از صدور گواهی عدم پرداخت. گذشتن هر کدام فقط حق شکایت کیفری را می‌برد، نه حق مطالبه وجه را.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
