چک ثبت نشده در سامانه صیاد، اگر از دسته‌چک‌هایی باشد که پس از اسفند ۱۳۹۹ ارائه شده‌اند، مشمول قانون صدور چک نیست. بانک وجه آن را نمی‌پردازد و راه شکایت کیفری و اجرائیه بسته است؛ دارنده باید طلبش را با دعوای حقوقی مطالبه وجه بگیرد.
روی هر برگه از دسته‌چک‌های جدید جمله‌ای چاپ شده که کمتر کسی آن را می‌خواند: «صدور و پشت‌نویسی چک بدون درج در سامانه صیاد فاقد اعتبار است». این جمله را خود قانون الزامی کرده و دقیقاً همان چیزی را می‌گوید که دارنده چک ثبت‌نشده بعداً در بانک با آن روبه‌رو می‌شود.
چه چکی «ثبت نشده» محسوب می‌شود؟
ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک (الحاقی ۱۳۹۷) سامانه صیاد را طوری تعریف کرده که صدور هر برگه چک مستلزم ثبت هویت دارنده، مبلغ و تاریخ چک برای شناسه یکتای همان برگه توسط صادرکننده باشد. انتقال چک به شخص دیگر هم پیش از تسویه، فقط با ثبت هویت شخص جدید برای همان شناسه ممکن است.
تبصره ۱ این ماده (اصلاحی ۲۹ فروردین ۱۴۰۰) مرز زمانی را مشخص کرده است: حکم ثبت درباره برگه‌هایی است که از دسته‌چک‌های ارائه‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ صادر می‌شوند. چک‌هایی که از دسته‌چک‌های قدیمی‌تر صادر شده‌اند، تابع قانون زمان ارائه دسته‌چک‌اند و بانک بدون نیاز به ثبت در صیاد وجهشان را می‌پردازد.
ثبت نکردن چک در صیاد چه پیامدی دارد؟
طبق همان تبصره، اگر مالکیت چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، چک «مشمول این قانون نبوده» و بانک‌ها مکلف‌اند از پرداخت وجه آن خودداری کنند. صدور و پشت‌نویسی چک در وجه حامل هم ممنوع شده و ثبت انتقال در صیاد جای پشت‌نویسی را گرفته است.
نتیجه عبارت «مشمول این قانون نبوده» این است که امتیازهای قانون صدور چک به این برگه نمی‌رسد. اجرائیه ماده ۲۳ با «گواهینامه عدم پرداخت» صادر می‌شود و مجازات‌های ماده ۷ هم برای چکی است که در قلمرو همین قانون باشد. برگه ثبت‌نشده دیگر چک به معنای این قانون نیست، اما می‌تواند دلیل طلب در دادگاه باشد.
آیا ثبت نکردن چک در سامانه صیاد جرم است؟
نه. قانون صدور چک برای ثبت نکردن چک در صیاد مجازاتی پیش‌بینی نکرده و ضمانت اجرای آن را فقط خارج شدن چک از حمایت قانون قرار داده است. شکایت کیفری وقتی مطرح می‌شود که رفتار صادرکننده، جدا از ثبت نکردن، عناصر جرم دیگری را داشته باشد؛ مثلاً اگر با وسیله متقلبانه مالی را برده باشد. شرایط آن را در مقاله شکایت از کلاهبرداری ببینید.
شکایت از چک ثبت نشده از چه راهی ممکن است؟
راه اصلی، دعوای حقوقی مطالبه وجه است. دارنده با استناد به برگه چک و اسناد رابطه‌ای که چک بابت آن داده شده، از دادگاه حکم به پرداخت مبلغ و خسارت تأخیر تأدیه می‌خواهد. انتخاب خوانده، یعنی صادرکننده یا کسی که چک را منتقل کرده، به رابطه دارنده با هر کدام بستگی دارد و بررسی اسناد لازم است.
تفاوت این دعوا با دعوای حقوقی چک ثبت‌شده در این است که دارنده نمی‌تواند به امتیازهای قانون صدور چک تکیه کند و باید طلبش را مانند هر سند عادی ثابت کند. مقایسه مسیرها را در مقاله دعوای حقوقی چک آورده‌ایم.
کدام مرجع به دعوای چک ثبت نشده رسیدگی می‌کند؟
طبق ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف (مصوب ۱۴۰۲)، دعاوی مالی تا یک میلیارد ریال در صلاحیت دادگاه صلح است و این سقف هر سه سال قابل تعدیل است. ماده ۳۶ همین قانون می‌گوید تا تشکیل دادگاه صلح در هر حوزه، قانون ۱۳۹۴ اجرا می‌شود؛ پس پیش از طرح دعوا باید وضعیت همان حوزه و سقف روز بررسی شود. بالاتر از این سقف، دادگاه عمومی حقوقی صالح است. چون دعوا مالی است، هزینه دادرسی بر اساس مبلغ خواسته پرداخت می‌شود.
آیا می‌شود صادرکننده را به ثبت چک در صیاد ملزم کرد؟
ماده ۲۱ مکرر، ثبت را بر عهده صادرکننده گذاشته است. همین تکلیف، مبنای دعوایی است که برخی دارندگان با خواسته الزام صادرکننده به ثبت چک طرح می‌کنند. سرانجام این دعوا به نظر دادگاه رسیدگی‌کننده بستگی دارد، و اینکه از مطالبه مستقیم وجه کارآمدتر باشد یا نه، به اسناد و وضعیت مالی طرف مقابل.
دادخواست مطالبه وجه چک ثبت نشده چه اجزایی دارد؟
| جزء | آنچه باید در آن بیاید |
|---|---|
| خواهان و خوانده | مشخصات دارنده و کسی که طلب علیه او مطالبه می‌شود |
| خواسته | مبلغ برگه چک، خسارت تأخیر تأدیه و هزینه‌های دادرسی |
| دلایل | تصویر برگه چک، اسناد معامله یا تعهد پایه، پاسخ استعلام بانک درباره ثبت نشدن |
| شرح خواسته | رابطه طرفین، علت صدور چک و اینکه چرا مبلغ پرداخت نشده است |
پرسش‌های متداول درباره چک ثبت نشده
آیا چک‌های قدیمی هم باید در صیاد ثبت شوند؟
نه. چکی که از دسته‌چکِ ارائه‌شده پیش از پایان اسفند ۱۳۹۹ صادر شده، تابع قانون زمان ارائه دسته‌چک است. بانک وجه این چک‌ها را بدون نیاز به ثبت در صیاد می‌پردازد و حمایت‌های قانون صدور چک هم درباره آن‌ها باقی است.
آیا برای چک ثبت نشده می‌شود گواهی عدم پرداخت گرفت؟
قانون، چک ثبت‌نشده را مشمول قانون صدور چک نمی‌داند و بانک را مکلف به خودداری از پرداخت کرده است. گواهی عدم پرداخت و امتیازهای آن، از جمله اجرائیه، به همین قانون وابسته‌اند؛ پس دارنده باید از مسیر دعوای مطالبه وجه اقدام کند.
آیا پشت‌نویسی چک صیادی اعتبار دارد؟
درباره دسته‌چک‌های جدید، نه. قانون پشت‌نویسی را برای این چک‌ها با ثبت انتقال در سامانه صیاد جایگزین کرده است. کسی که چک را فقط با امضای پشت آن دریافت کرده، از نظر این قانون دارنده ثبت‌شده محسوب نمی‌شود.
آیا می‌توان از صادرکننده چک ثبت نشده شکایت کیفری کرد؟
نه به خاطر ثبت نکردن. قانون برای ثبت نکردن مجازاتی ندارد و جرم صدور چک بلامحل هم شامل این برگه نمی‌شود. فقط اگر رفتار صادرکننده عناصر جرم دیگری مثل کلاهبرداری را داشته باشد، شکایت کیفری قابل طرح است.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
