ارث کودک متولد از روش‌های کمک‌باروری تابع نسب اوست. به نظر می‌رسد اگر تخمک، رحم و اسپرم از زن و شوهر باشد، کودک مانند هر فرزند دیگری ارث ببرد. با اهدای تخمک یا رحم جایگزین، تعیین مادر قانونی هنوز محل اختلاف است.
ارث کودک آزمایشگاهی بر چه پایه‌ای تعیین می‌شود؟
ماده ۸۶۱ قانون مدنی موجب ارث را دو امر دانسته است: نسب و سبب. میان کودک و پدر و مادرش، موجب ارث نسب است. پس پرسش اصلی در ارث کودکی که با روش‌های کمک‌باروری متولد شده، این است که نسب او به چه کسانی می‌رسد.
قانون مدنی در زمانی نوشته شده که لقاح خارج از بدن، اهدای تخمک یا رحم جایگزین وجود نداشت. به همین دلیل، قواعد نسب و ارث در قانون مدنی برای این روش‌ها حکم صریح ندارد و پاسخ‌ها بر تفسیر استوار است. قانون‌گذار وجود این روش‌ها را به رسمیت شناخته است: بند ۱۷ ماده ۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ رسیدگی به امور «اهدای جنین» را در صلاحیت دادگاه خانواده قرار داده است.
اگر اسپرم و تخمک از زن و شوهر باشد، کودک از چه کسی ارث می‌برد؟
ساده‌ترین وضعیت این است که اسپرم از شوهر و تخمک از زن باشد و جنین در رحم همان زن رشد کند. در این حالت، تنها تفاوت با بارداری طبیعی روش لقاح است. به نظر می‌رسد کودک در این وضعیت فرزند مشروع هر دو است و مانند هر فرزند دیگری از پدر و مادر و خویشاوندان آنان ارث می‌برد و آنان نیز از او ارث می‌برند.
تبصره ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده نیز از «نفقه فرزندان ناشی از تلقیح مصنوعی» سخن گفته و ترک پرداخت آن را مشمول همان حکم کیفری ترک انفاق دانسته است. این تبصره نشان می‌دهد قانون‌گذار رابطه پدر و فرزند ناشی از تلقیح مصنوعی را دست‌کم از جهت نفقه پذیرفته است.
با اهدای تخمک یا رحم جایگزین، مادر قانونی کودک کیست؟
وقتی تخمک از زنی و رحم از زن دیگری است، دو زن در پیدایش کودک سهم دارند. قانون مدنی معیاری برای انتخاب میان آن دو تعیین نکرده است. دو دیدگاه اصلی مطرح است.
دیدگاه نخست زن صاحب رحم را مادر می‌داند، با این استدلال که در عرف و لغت مادر کسی است که کودک را به دنیا می‌آورد. بر این مبنا، رابطه توارث فقط میان کودک و زن صاحب رحم برقرار است. دیدگاه دوم زن صاحب تخمک را مادر می‌داند، چون کودک از نطفه او تکوین یافته است. بر این مبنا، توارث میان کودک و صاحب تخمک برقرار است و صاحب رحم از کودک ارث نمی‌برد.
هنوز روشن نیست که کدام دیدگاه در رویه غالب است. برخی نویسندگان بر این نظرند که زنی که در این میان مادر شناخته نشود، به هر حال نوعی قرابت با کودک دارد که از نظر حرمت نکاح اثر دارد، اما موجب ارث نیست.
اهدای اسپرم بیگانه چه اثری بر ارث دارد؟
در وضعیتی که اسپرم از مردی غیر از شوهر است، شوهر هیچ رابطه تکوینی با کودک ندارد. دیدگاه غالب در نوشته‌های حقوقی این است که میان شوهر و چنین کودکی نسب و در نتیجه توارث برقرار نمی‌شود. درباره رابطه کودک با صاحب اسپرم، اختلاف نظر بیشتر است.
ماده ۸۸۴ قانون مدنی فقط ولدالزنا را از ارث پدر و مادر محروم کرده است. به نظر می‌رسد تلقیح مصنوعی، که در آن رابطه نامشروع جنسی رخ نداده، مصداق زنا نیست و حکم ماده ۸۸۴ درباره آن جاری نمی‌شود. با این حال، اینکه کودک در این وضعیت از صاحب اسپرم ارث می‌برد یا نه، در قانون پاسخ صریح ندارد.
جنین منجمد هم از متوفی ارث می‌برد؟
ماده ۸۷۵ قانون مدنی شرط وراثت را زنده بودن هنگام فوت مورث دانسته و درباره حمل گفته است در صورتی ارث می‌برد که «نطفه او حین‌الموت منعقد بوده و زنده هم متولد شود». ماده ۸۷۸ برای حملی که هنگام فوت وجود دارد، کنار گذاشتن سهمی از ترکه را پیش‌بینی کرده است.
این مواد برای جنینی نوشته شده که در رحم است. جنین منجمدی که هنگام فوت در آزمایشگاه نگهداری می‌شود و پس از فوت به رحم منتقل می‌شود، از نظر زیستی منعقد شده اما در رحم نبوده است. هنوز روشن نیست که چنین جنینی «حمل» به معنای ماده ۸۷۵ شمرده شود و اگر شمرده شود، تقسیم ترکه تا چه زمانی باید معطل بماند. پاسخ در هر وضعیت مشخص به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
بابک خونساری، عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲ و وکیل دادگستری
