حق حبس یعنی زن تا مهریه به او تسلیم نشده، از ایفای وظایف زناشویی خودداری کند و نفقه‌اش ساقط نشود. شرط آن، حال بودن مهر است؛ اگر زن پیش از گرفتن مهر به اختیار خود تمکین کرده باشد، دیگر نمی‌تواند به این حق استناد کند.
حق حبس زوجه در قانون مدنی از کجا می‌آید؟
ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی مبنای این حق است: زن می‌تواند تا مهر به او تسلیم نشده، از ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند، مشروط بر اینکه مهر او حال باشد، و این امتناع مسقط حق نفقه نخواهد بود. در فقه، این امتیاز «حق حبس» نام گرفته است؛ همان نهادی که در عقود معوض به هر طرف اجازه می‌دهد تا عوض را نگرفته، از تسلیم مال خود خودداری کند.
نکاح در قانون مدنی عقد معوض نیست، اما مهر جنبه‌ای مالی به آن می‌دهد. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی می‌گوید زن «به مجرد عقد» مالک مهر میشود. پیوند این دو ماده توضیح می‌دهد که چرا قانون‌گذار در یک موضوع مشخص، قاعده‌ای شبیه معاملات معوض را در نکاح هم جاری کرده است.
حق حبس زوجه چه شرایطی دارد؟
شرط نخست، حال بودن مهر است. ماده ۱۰۸۳ قانون مدنی اجازه می‌دهد برای پرداخت تمام یا قسمتی از مهر، مدت یا اقساط قرار داده شود. وقتی مهر مدت‌دار است، زن در زمان عقد حق مطالبه ندارد و ماده ۱۰۸۵ هم حق حبس را به مهر حال محدود کرده است. اینکه فرا رسیدن موعد مهر مؤجل حق حبس را زنده می‌کند یا نه، میان حقوق‌دانان اختلافی است و هنوز روشن نیست که رویه به کدام سو رفته باشد.
شرط دوم، تمکین نکردن پیش از گرفتن مهر است. ماده ۱۰۸۶ قانون مدنی می‌گوید اگر زن قبل از اخذ مهر به اختیار خود به وظایفش قیام کند، دیگر نمی‌تواند از حکم ماده ۱۰۸۵ استفاده کند. قید «به اختیار خود» تعیین‌کننده است؛ به نظر می‌رسد تمکینی که با اجبار حاصل شده، حق حبس را ساقط نمی‌کند.
ماده ۱۰۸۶ قانون مدنی در ادامه تصریح می‌کند که با ساقط شدن حق حبس، حق مطالبه مهر از بین نمی‌رود. زن فقط اهرم امتناع را از دست می‌دهد، نه خود طلب را.
استفاده از حق حبس، نفقه زن را از بین می‌برد؟
خیر. قاعده عمومی را ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی گفته است: زنی که «بدون مانع مشروع» از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نیست. حق حبس خودش مانع مشروع است و ماده ۱۰۸۵ نیز صریحاً گفته امتناع زن در این حالت مسقط حق نفقه نخواهد بود.
بنابراین زنی که با شرایط قانونی از حق حبس استفاده می‌کند، ناشزه شمرده نمی‌شود و می‌تواند نفقه را مطالبه کند. دعاوی مهریه، نفقه زوجه و تمکین و نشوز، طبق ماده ۴ قانون حمایت خانواده، در صلاحیت دادگاه خانواده است.
زنی که از حق حبس استفاده می‌کند، می‌تواند شکایت کیفری ترک انفاق کند؟
بسیاری از نوشته‌های قدیمی پاسخ منفی داده‌اند. آن پاسخ بر ماده ۶۴۲ کتاب تعزیرات تکیه داشت که مجازات ترک انفاق را به «تمکین زن» منوط کرده بود. ماده ۵۸ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ ماده ۶۴۲ را نسخ کرده است.
جایگزین آن، ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده است. این ماده برای کسی که با داشتن استطاعت مالی نفقه زن خود را در صورت تمکین او ندهد، حبس تعزیری درجه شش تعیین کرده است. تبصره همین ماده صراحت دارد: امتناع از پرداخت نفقه زوجه‌ای که «به موجب قانون مجاز به عدم تمکین است» نیز مشمول مقررات ماده ۵۳ است.
زنی که بر پایه ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی از حق حبس استفاده می‌کند، در شمار همین زنان است. نتیجه آنکه حکم قدیمی منع تعقیب کیفری با متن جاری قانون حمایت خانواده سازگار نیست. ماده ۵۳ تعقیب را منوط به شکایت زن کرده و گذشت او در هر زمان تعقیب یا اجرای مجازات را موقوف می‌کند.
حق حبس در چه مواردی از دست می‌رود؟
سقوط حق حبس زوجه در قانون مدنی یک راه اصلی دارد: تمکین اختیاری پیش از گرفتن مهر، به حکم ماده ۱۰۸۶. مهلت‌دار بودن مهر از ابتدا سبب سقوط نیست، بلکه مانع پیدایش حق است: زنی که در عقد پذیرفته مهر پس از مدتی پرداخت شود، طبق قید «حال بودن» در ماده ۱۰۸۵ اصلاً حق حبس پیدا نمی‌کند.
اینکه در یک رابطه مشخص، مهر حال بوده یا مؤجل، و تمکین پیشین اختیاری بوده یا نه، موضوع اثبات است و به بررسی اسناد و ادله همان پرونده بستگی دارد.
بابک خونساری، وکیل دادگستری؛ عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲
عالب بود و خیلی هم مورد استفاده ام قرارگرفت???
سلام و عرض ادب
اگر در دادگاه بتوان با شاهد ثابت کرد که خانواده زوجه فقط برای پز دادن پیش خانواده ها مهریه سنگین تعیین کردن و زوج به هیچ وجه توانایی پرداخت ان مهریه سنگین را ندارد و زوجه هم از این موضوع مطلع بوده ، آیا حق حبس زوجه رد میشود ؟
با درود و عرض احترام، خیر هیچ کدام از این مواردی که عرض کردید نافی حق حبس زوجه نیست. متاسفانه فقط اگر زوجه رضایت بدهد حق حبس او منتفی است
سلام ولی شما در مقاله بالا نوشتید که اگر زوجه از عدم توانایی زوج در پرداخت مهریه اطلاع داشته باشیه حق حبسش ساقط میشه
اگر زوج توان پرداخت مهریه را نداشته باید مهریه به صورت عند الاستطاعه مقرر می گردیده است. اثبات چیزی که شما می فرمایید بسیار سخت و طاقت فرسا است و بار اثبات بر دوش زوج است که ادعا می کند خانم از عدم توانایی ایشان باخبر بوده است. قصد باز کردن بحث را ندارم ندارم اما موردی که در متن به آن اشاره کرده ایم به صراحت در مقررات قانونی مربوط به حق حبس زن در نکاح مقرر نگردیده است و بحث حق حبس نیز منبعث از فقه شیعه است و بسیاری از احکام حق حبس زنان در آنجا مقرر گردیده است. در قانون مدنی فقط مقرر گردیده که تا مهر به زن تسلیم نشده او می تواند از ایفای وظایف زناشویی خودداری کند.
موفق باشید