در نکاح دائم، نفقه زن بر عهده شوهر است و زن به مجرد عقد مالک مهر می‌شود. نکاح موقت نفقه و توارث ندارد، مگر نفقه شرط شود. حضانت پس از جدایی تا هفت سالگی با اولویت مادر است و بعد، در اختلاف، با دادگاه.
نفقه زن شامل چه چیزهایی است و چه زمانی ساقط می‌شود؟
ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی نفقه زن را در عقد دائم بر عهده شوهر گذاشته است. تعریف نفقه را اصلاحیه ۱۳۸۱ تغییر داد: طبق ماده ۱۱۰۷ اصلاحی، نفقه «همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن» است، از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه‌های درمانی و بهداشتی.
طبق ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی، اگر زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نیست. اما ماده ۱۰۸۵ استثنایی دارد: اگر مهر حال باشد، زن می‌تواند تا دریافت آن از ایفای وظایفش امتناع کند و این امتناع نفقه را ساقط نمی‌کند.
ندادن نفقه جنبه کیفری هم دارد. ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ امتناع از پرداخت نفقه زن را، با وجود استطاعت مالی و در صورت تمکین او، جرم دانسته است. تعقیب این جرم منوط به شکایت است و با گذشت شاکی در هر زمان، تعقیب یا اجرای مجازات موقوف می‌شود.
شوهر می‌تواند زن را از کار منع کند؟
ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی به شوهر اجازه داده است زن خود را از حرفه یا صنعتی منع کند که «منافی مصالح خانوادگی یا حیثیات خود یا زن» باشد. این اختیار مطلق نیست؛ منع فقط وقتی معتبر است که شغل با یکی از همین معیارها تعارض داشته باشد.
به نظر می‌رسد در صورت اختلاف، احراز این تعارض با دادگاه است و صرف مخالفت شوهر کافی نباشد. معیار هم کلی است و به شغل، شرایط زوجین و اوضاع و احوال همان خانواده بستگی دارد.
نکاح موقت چه تفاوت‌های حقوقی با نکاح دائم دارد؟
ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی نکاح را وقتی منقطع می‌داند که برای مدت معینی واقع شده باشد. چند تفاوت مهم در قانون مدنی آمده است:
- طبق ماده ۱۰۹۵، در نکاح منقطع ذکر نکردن مهر موجب بطلان عقد است؛
- طبق ماده ۱۱۱۳، زن در عقد انقطاع حق نفقه ندارد، مگر شرط شده یا عقد مبنی بر آن جاری شده باشد؛
- طبق ماده ۹۴۰، توارث میان زوجین مخصوص نکاح دائم است.
ماده ۲۱ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ ثبت نکاح موقت را در سه حالت الزامی کرده است: باردار شدن زوجه، توافق طرفین، و شرط ضمن عقد.
حضانت فرزند پس از جدایی والدین با کیست؟
ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی نگاهداری اطفال را هم حق و هم تکلیف ابوین می‌داند. ماده ۱۱۶۹ را اصلاحیه ۱۳۸۲ تغییر داد: برای طفلی که والدینش جدا از هم زندگی می‌کنند، مادر تا هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است. طبق تبصره همین ماده، پس از هفت سالگی و در صورت اختلاف، حضانت با رعایت مصلحت کودک به تشخیص دادگاه است.
قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ برای اجرای حکم حضانت ضمانت اجرا گذاشته است. طبق ماده ۴۰، کسی که از اجرای حکم حضانت استنکاف کند یا از استرداد طفل امتناع ورزد، به تقاضای ذی‌نفع و دستور دادگاه صادرکننده رأی نخستین، تا زمان اجرای حکم بازداشت می‌شود. ماده ۴۱ هم به دادگاه اجازه داده است اگر مسئول حضانت از تکالیفش خودداری کند، حضانت را به دیگری واگذار کند.
مهریه چه زمانی قابل مطالبه است و اگر شوهر فوت کند چه می‌شود؟
طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن به مجرد عقد مالک مهر می‌شود و هر تصرفی بخواهد در آن می‌تواند بکند. اگر شوهر توان پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، می‌تواند دعوای اعسار طرح کند؛ طبق ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی ۱۳۹۳، دادگاه در صورت ثبوت اعسار، با توجه به درآمد و معیشت ضروری مدیون، مهلت می‌دهد یا حکم تقسیط صادر می‌کند.
با فوت شوهر، مهریه یکی از دیون اوست. ماده ۸۶۹ قانون مدنی دیون متوفی را از حقوقی می‌داند که باید پیش از تقسیم ترکه ادا شود، و ماده ۸۶۸ مالکیت ورثه را تا ادای این دیون مستقر نمی‌داند. بنابراین اگر مهریه با کل ترکه برابر یا از آن بیشتر باشد، پس از ادای دین چیزی برای تقسیم باقی نمی‌ماند.
دعوای خانوادگی در کدام دادگاه طرح می‌شود؟
ماده ۱۲ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ به زوجه اجازه داده است دعاوی خانوادگی را در دادگاه محل اقامت خوانده یا محل سکونت خود طرح کند؛ مگر خواسته، مطالبه مهریه غیرمنقول باشد.
اگر زوجین دعاوی خود را در حوزه‌های قضایی مختلف طرح کرده باشند، طبق ماده ۱۳ همان قانون، دادگاهی صالح است که دادخواست مقدم به آن داده شده است. اگر دادخواست‌ها در یک روز تسلیم شده باشند، دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به دعوای زوجه را دارد، به همه دعاوی رسیدگی می‌کند. اینکه در یک اختلاف مشخص کدام حکم اعمال شود، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
نوشته بابک خونساری، وکیل دادگستری که از سال ۱۳۸۲ عضو کانون وکلای مرکز است
