ازدواج سفید، یعنی زندگی مشترک زن و مرد بدون عقد نکاح، در حقوق ایران نکاح نیست و هیچ‌یک از آثار زوجیت را ندارد. نکاح موقت، برعکس، عقدی معتبر با مدت و مهر معین است که آثار قانونی مشخص و محدودی دارد.
نکاح موقت در قانون مدنی چه ارکانی دارد؟
ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی نکاح را وقتی منقطع می‌داند که برای مدت معینی واقع شده باشد. ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی شرط کرده است که این مدت «کاملاً معین» شود. کوتاه یا بلند بودن مدت اثری در ماهیت عقد ندارد؛ هر نکاحی که مدت دارد، منقطع است.
رکن دوم، مهر است. در نکاح دائم، طبق ماده ۱۰۸۷ قانون مدنی، ذکر نکردن مهر عقد را باطل نمی‌کند. اما ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی صریحاً می‌گوید در نکاح منقطع، عدم مهر در عقد موجب بطلان است. رکن سوم، مثل هر نکاحی، ایجاب و قبول است؛ ماده ۱۰۶۲ قانون مدنی نکاح را با ایجاب و قبول به الفاظی واقع می‌داند که صریحاً بر قصد ازدواج دلالت کند.
چرا ازدواج سفید نکاح موقت به حساب نمی‌آید؟
شباهت ظاهری ازدواج سفید و نکاح موقت، یعنی زندگی مشترک برای مدتی محدود، کافی نیست. نکاح موقت عقد است و ازدواج سفید توافقی است که عمداً از عقد پرهیز می‌کند. در ازدواج سفید نه ایجاب و قبولی به قصد نکاح هست، نه مدت معین به معنای ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی، و نه مهر.
نبود هر یک از این ارکان کافی است تا رابطه، نکاح منقطع نباشد. بنابراین ادعای رایجی که ازدواج سفید را «زیرشاخه ازدواج موقت» می‌داند، با قانون مدنی سازگار نیست. ازدواج سفید در نظام حقوقی ایران عنوان و نهاد حقوقی مستقلی ندارد.
نکاح موقت چه آثاری دارد که ازدواج سفید ندارد؟
مهر: ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی زن را به مجرد عقد مالک مهر می‌داند. ماده ۱۰۹۶ قانون مدنی می‌گوید در نکاح منقطع، فوت زن در اثنای مدت یا نزدیکی نکردن شوهر تا پایان مدت، مهر را ساقط نمی‌کند. طبق ماده ۱۰۹۷ قانون مدنی، اگر شوهر پیش از نزدیکی تمام مدت را ببخشد، باید نصف مهر را بدهد.
نفقه: ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی می‌گوید در نکاح منقطع زن حق نفقه ندارد، مگر اینکه شرط شده یا عقد مبنی بر آن جاری شده باشد.
ارث: ماده ۹۴۰ قانون مدنی توارث زن و شوهر را مخصوص زوجیت دائم کرده است. پس زوجین نکاح موقت از یکدیگر ارث نمی‌برند.
هیچ‌یک از این آثار در ازدواج سفید وجود ندارد. توافق‌های مالی میان دو طرف ازدواج سفید، اگر اصلاً قابل استناد باشد، تابع قواعد عمومی قراردادهاست، نه حقوق زوجیت.
نکاح موقت چگونه پایان می‌یابد و ثبت آن الزامی است؟
ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی طلاق را مخصوص عقد دائم می‌داند و می‌گوید زن منقطعه با انقضای مدت یا بذل آن از طرف شوهر از زوجیت خارج می‌شود. پس نکاح موقت بدون دادگاه و تشریفات طلاق پایان می‌یابد. عده آن طبق ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی، در غیر حامل، دو طهر و برای زنی که با وجود سن عادت نمی‌بیند، چهل و پنج روز است.
ثبت نکاح موقت همیشه الزامی نیست. ماده ۲۱ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ ثبت آن را فقط در سه مورد الزامی کرده است: باردار شدن زوجه، توافق طرفین و شرط ضمن عقد. ماده ۴۹ همان قانون برای مردی که در این موارد از ثبت امتناع کند، علاوه بر الزام به ثبت، جزای نقدی یا حبس پیش‌بینی کرده است.
ترک نفقه در نکاح موقت جرم است؟
ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ ترک نفقه «زن» را با وجود استطاعت مالی و در صورت تمکین جرم دانسته است. این ماده جایگزین مقرره قدیمی‌تری است که ماده ۵۸ همان قانون آن را نسخ کرده است. از آنجا که طبق ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی زن منقطعه اصولاً حق نفقه ندارد، شمول ماده ۵۳ بر نفقه‌ای که فقط به شرط ضمن عقد موقت ثابت شده، محل بحث است. به نظر می‌رسد در این حالت، مطالبه حقوقی شرط ضمن عقد راه روشن‌تری است.
ازدواج سفید چه پیامدهای حقوقی دارد؟
چون ازدواج سفید نکاح نیست، رابطه دو طرف از حمایت‌های حقوق خانواده بیرون است. ماده ۶۳۷ کتاب تعزیرات برای زن و مردی که میان آن‌ها علقه زوجیت نیست و مرتکب رابطه نامشروع یا عمل منافی عفت غیر از زنا شوند، مجازات تعزیری پیش‌بینی کرده است. این ماده در اصلاحیه ۱۳۹۹ در فهرست جرایم قابل گذشت ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی نیامده است.
وضعیت فرزندی که از چنین رابطه‌ای متولد شود، حساس‌ترین بخش موضوع است. ماده ۱۱۶۷ قانون مدنی طفل متولد از زنا را ملحق به زانی نمی‌داند؛ اما آثار رابطه پدر و فرزندی در این وضعیت، از جمله تکالیف نگهداری و هویت، در رویه بحث‌های دامنه‌داری دارد و به جزئیات هر پرونده بستگی دارد.
بابک خونساری؛ عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲ و وکیل دادگستری
