بورس اوراق بهادار بازاری متشکل و رسمی است که اوراق پذیرفته‌شده در آن فقط از راه کارگزاران دارای مجوز خرید و فروش می‌شود. ورقه‌ای که نزد سازمان بورس ثبت و در بورس پذیرفته نشده باشد، در این بازار معامله‌پذیر نیست.
بورس اوراق بهادار در کجای بازار مالی قرار دارد؟
بازارهای مالی را معمولاً بر اساس سررسید تعهدات به دو بخش تقسیم می‌کنند. بازار پول محل تأمین مالی کوتاه‌مدت است و بازار سرمایه محل دادوستد ابزارهایی که سررسیدشان بیش از یک سال است یا اصلاً سررسید ندارند، مثل سهام.
بورس اوراق بهادار مهم‌ترین نهاد بازار سرمایه است. کارکرد اصلی آن نقدشوندگی است: سهامدار یا دارنده اوراق می‌تواند ورقه خود را پیش از سررسید به دیگری بفروشد، در حالی که ناشر بدون نگرانی از بازپرداخت زودهنگام، وجوه جذب‌شده را در فعالیت بلندمدت به کار می‌گیرد. در کنار بورس اوراق بهادار، بورس کالا و بورس‌های تخصصی دیگر هم در همین بازار سرمایه فعالیت می‌کنند و قواعد هر کدام جداگانه است.
قانون بازار اوراق بهادار بورس را چگونه تعریف کرده است؟
در قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۸۴، بورس معمولاً با دو وصف «متشکل» و «خودانتظام» شناخته می‌شود؛ بازاری که اوراق بهادار در آن توسط کارگزاران یا معامله‌گران و طبق مقررات همان قانون دادوستد می‌شود. متن دقیق تعریف را باید از نسخه جاری قانون خواند، اما این دو وصف اثر حقوقی مستقیم دارد.
«متشکل» یعنی بازار مکان یا سامانه مشخص، ساعت معین و قواعد شفاف برای کشف قیمت دارد. «خودانتظام» یعنی بورس در چارچوب قانون و زیر نظارت سازمان بورس، خود مقررات معاملات، پذیرش و انضباط اعضایش را وضع و اجرا می‌کند. قانون‌گذار این اختیار را به بورس سپرده تا مقررات بازار بتواند پابه‌پای ابزارهای مالی تازه و فناوری معاملات تغییر کند، بی‌آنکه هر تغییری نیازمند تصویب قانون باشد.
چه اوراقی در بورس خرید و فروش می‌شوند؟
سهام شرکت‌های سهامی عام، حق تقدم خرید سهام و اوراق مشارکت از قدیمی‌ترین اوراق قابل معامله در بورس‌اند. به نظر می‌رسد فهرست اوراق بهادار بسته نیست و طبق مقررات بازار سرمایه، ابزار مالی جدید با تصویب شورای عالی بورس به بازار راه می‌یابد.
اینکه ورقه‌ای «بهادار» شناخته شود برای ورود به بورس کافی نیست. طبق مقررات قانون بازار اوراق بهادار، اوراق بهادار، جز آنچه از ثبت معاف شده، ابتدا باید نزد سازمان بورس ثبت شوند و سپس طبق دستورالعمل پذیرش، در بورس پذیرفته شوند. ناشری که این دو مرحله را طی نکرده، نمی‌تواند اوراقش را در بورس عرضه کند.
چرا معامله در بورس فقط از راه کارگزار ممکن است؟
هیچ‌کس نمی‌تواند خودش مستقیماً در بورس سفارش خرید یا فروش ثبت کند. سرمایه‌گذار باید از طریق کارگزاری اقدام کند که مجوز تأسیس و فعالیت را از سازمان بورس گرفته و در خود بورس هم پذیرفته شده است.
این واسطه‌گری اجباری دو کارکرد دارد. از یک سو تخصص و اطلاعات کارگزار در اجرای سفارش‌ها به کار می‌آید و معاملات در فضایی قابل نظارت انجام می‌شود. از سوی دیگر، مسئولیت اجرای درست معامله و رعایت مقررات بر عهده شخص مشخصی قرار می‌گیرد که تحت نظارت است. اینکه در یک اختلاف مشخص میان سرمایه‌گذار و کارگزار، مسئولیت با کدام طرف است، به مفاد قرارداد کارگزاری و سوابق همان سفارش بستگی دارد.
ارکان بازار اوراق بهادار کدام‌اند و هر کدام چه نقشی دارند؟
ساختار بازار در قانون بازار اوراق بهادار معمولاً با چند رکن توضیح داده می‌شود: شورای عالی بورس و اوراق بهادار، سازمان بورس و اوراق بهادار، بورس‌ها و هیئت داوری. ترکیب و وظایف هر رکن پس از ۱۳۸۴ اصلاح شده و باید با متن جاری مقابله شود.
شورای عالی بورس بالاترین رکن سیاست‌گذاری شمرده می‌شود و در رویه، ریاست آن با وزیر امور اقتصادی و دارایی بوده است. تعیین سیاست‌های کلان، تصویب ابزارهای مالی جدید، صدور و لغو مجوز بورس‌ها و نظارت بر سازمان بورس از وظایف آن دانسته می‌شود. سازمان بورس به‌عنوان مؤسسه‌ای عمومی و غیردولتی با شخصیت حقوقی و مالی مستقل است که وظایف اجرایی و نظارتی بازار را بر عهده دارد و به نظر می‌رسد هزینه‌هایش از محل کارمزدها و درآمدهای خود تأمین می‌شود.
اختلاف‌های میان فعالان بازار سرمایه کجا رسیدگی می‌شود؟
طبق مقررات قانون بازار اوراق بهادار، برای اختلاف‌های میان کارگزاران، ناشران، سرمایه‌گذاران و دیگر فعالان بازار، مرجع اختصاصی به نام هیئت داوری پیش‌بینی شده است. وجود این مرجع یعنی همه اختلاف‌های بورسی مستقیماً به دادگاه نمی‌روند.
اینکه یک اختلاف معین در صلاحیت هیئت داوری است یا دادگاه عمومی، و پیش از هیئت داوری چه مرحله‌ای باید طی شود، به نوع اختلاف و سمت طرفین در بازار بستگی دارد و با بررسی اسناد همان پرونده روشن می‌شود.
چرا شرکت بورس در قالب شرکت سهامی عام اداره می‌شود؟
در رویه، بورس اوراق بهادار در قالب شرکت سهامی عام اداره می‌شود. به نظر می‌رسد نتیجه این قالب آن است که علاوه بر مقررات بازار سرمایه، قواعد مقررات تجاری درباره شرکت‌های سهامی عام، مثل مجامع عمومی، هیئت‌مدیره و بازرس، بر اداره خود بورس هم حاکم است. به این ترتیب بورس هم ناظر بر بازار و اعضای خود است و هم به‌عنوان یک شرکت، زیر نظارت سازمان بورس و سهامداران خود قرار دارد.
بابک خونساری؛ وکیل دادگستری که از ۱۳۸۲ عضو کانون وکلای مرکز است
