رجوع یعنی بازگشت شوهر به زندگی زناشویی در مدت عده طلاق رجعی، بدون عقد تازه. رجوع با هر لفظ یا فعلی که با قصد رجوع همراه باشد واقع می‌شود، اما ثبت آن الزامی است و تأخیر بیش از یک ماه مجازات دارد.
طلاق رجعی با طلاق بائن چه فرقی دارد؟
ماده ۱۱۴۳ قانون مدنی طلاق را دو قسم می‌داند: بائن و رجعی. فرق اصلی در حق رجوع است. طبق ماده ۱۱۴۴ قانون مدنی، در طلاق بائن شوهر حق رجوع ندارد و اگر زوجین بخواهند دوباره با هم زندگی کنند، باید عقد نکاح جدید ببندند. در مقابل، طبق ماده ۱۱۴۸ قانون مدنی، در طلاق رجعی شوهر در مدت عده حق رجوع دارد.
ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی موارد طلاق بائن را برشمرده است: طلاق پیش از نزدیکی، طلاق یائسه، طلاق خلع و مبارات تا وقتی که زن به عوض رجوع نکرده، و سومین طلاق پس از سه وصلت متوالی. طلاقی که در این فهرست نباشد، رجعی است.
مهلت رجوع چقدر است؟
حق رجوع فقط در مدت عده وجود دارد. ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی عده را مدتی می‌داند که تا پایان آن، زنی که نکاحش منحل شده نمی‌تواند شوهر دیگری اختیار کند.
طبق ماده ۱۱۵۱ قانون مدنی، عده طلاق سه طهر است، مگر آنکه زن در سنی باشد که عادت زنانگی نمی‌بیند؛ در این صورت عده او سه ماه است. با پایان عده، طلاق رجعی دیگر قابل رجوع نیست و بازگشت به زندگی مشترک فقط با عقد جدید ممکن است.
رجوع با چه چیزی واقع می‌شود؟
ماده ۱۱۴۹ قانون مدنی می‌گوید رجوع «به هر لفظ یا فعلی حاصل می‌شود که دلالت بر رجوع کند مشروط بر این که مقرون به قصد رجوع باشد». پس رجوع تشریفات خاصی ندارد و به حضور در دفترخانه یا رضایت زن وابسته نیست.
همین بی‌تشریفاتی، اثبات رجوع را دشوار می‌کند. اگر بعدها اختلاف شود که رجوعی واقع شده یا نه، باید هم وقوع لفظ یا فعل در مدت عده ثابت شود و هم قصد رجوع. اینکه کدام ادله در یک وضعیت مشخص کافی است، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
چرا ثبت رجوع الزامی است و تأخیر در آن چه نتیجه‌ای دارد؟
ماده ۲۰ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ ثبت طلاق و رجوع را الزامی کرده است. ماده ۴۹ همین قانون مردی را که پس از رجوع، تا یک ماه از ثبت آن خودداری کند، علاوه بر الزام به ثبت واقعه، به جزای نقدی درجه پنج یا حبس تعزیری درجه هفت محکوم می‌کند.
ثبت نکردن رجوع، خود رجوع را باطل نمی‌کند؛ رجوع طبق ماده ۱۱۴۹ قانون مدنی با لفظ یا فعل واقع شده است. اما ثبت نکردن، هم مسئولیت کیفری ماده ۴۹ را در پی دارد و هم اثبات رجوع را در اختلاف‌های بعدی دشوارتر می‌کند.
ثبت طلاق رجعی در دفترخانه با رجوع چه رابطه‌ای دارد؟
ماده ۳۸ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ برای طلاق رجعی سازوکار خاصی دارد. صیغه طلاق جاری و صورت‌جلسه می‌شود، اما ثبت طلاق منوط به ارائه گواهی کتبی حداقل دو شاهد مبنی بر سکونت زن در منزل مشترک تا پایان عده است، مگر آنکه زن به ثبت رضایت دهد.
به حکم همین ماده ۳۸، اگر رجوع تحقق یابد، صورت‌جلسه طلاق ابطال می‌شود و اگر رجوعی نشود، صورت‌جلسه تکمیل و طلاق ثبت می‌شود. در هر حال، با پایان عده و احراز نشدن رجوع، طلاق ثبت می‌شود و زن می‌تواند گواهی اجرای صیغه طلاق و عدم رجوع را درخواست کند.
در مدت عده رجعی، نفقه زن با کیست و اختلاف در کدام دادگاه رسیدگی می‌شود؟
طبق ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی، نفقه زن مطلقه رجعیه در زمان عده بر عهده شوهر است، مگر آنکه طلاق در حال نشوز واقع شده باشد. در عده طلاق بائن، زن حق نفقه ندارد مگر در صورت حمل از شوهر، که در این صورت تا وضع حمل نفقه دارد.
بند ۹ ماده ۴ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ رسیدگی به دعاوی «طلاق، رجوع، فسخ و انفساخ نکاح» را در صلاحیت دادگاه خانواده قرار داده است؛ از جمله دعوای اثبات رجوع یا الزام به ثبت آن.
نگارش: بابک خونساری؛ عضو کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲ و وکیل دادگستری
