دادگاه چگونه به اعاده دادرسی کیفری رسیدگی می‌کند؟
وقتی دیوان عالی کشور اعاده دادرسی کیفری را تجویز کند، رسیدگی مجدد به دادگاه هم‌عرض دادگاه صادرکننده حکم قطعی ارجاع می‌شود (ماده ۴۷۶). این دادگاه در صورت نیاز تأمین لازم را می‌گیرد (ماده ۴۷۸)، اگر ادله قوی باشد قرار توقف آثار حکم اول را فوری صادر می‌کند (ماده ۴۷۹) و پس از رسیدگی ماهوی، حکم را نقض یا اصلاح می‌کند (ماده ۴۸۰).
این مقاله از لحظه ارجاع پرونده به دادگاه هم‌عرض آغاز می‌شود. جهات هفت‌گانه، افراد دارای حق درخواست و مرحله دیوان عالی کشور را در اعاده دادرسی کیفری ببینید.
پس از تجویز اعاده دادرسی، اجرای حکم چه می‌شود؟
| موضوع | حکم قانون | مبنا |
|---|---|---|
| پس از تجویز | اجرای حکم تا صدور حکم مجدد به تعویق می‌افتد؛ اگر از متهم تأمین اخذ نشده یا منتفی شده یا متناسب نباشد، دادگاهی که پس از تجویز رسیدگی می‌کند تأمین لازم را اخذ می‌کند | ماده ۴۷۸ |
| پیش از تصمیم دیوان | در مجازات سالب حیات، سایر مجازات‌های بدنی و قلع و قمع بنا، شعبه دیوان عالی کشور با وصول تقاضا و پیش از تصمیم درباره آن، دستور توقف اجرا را می‌دهد | تبصره ماده ۴۷۸ |
| پس از شروع محاکمه جدید | اگر ادله اقامه‌شده قوی باشد، قرار توقف آثار و تبعات حکم اول فوری صادر می‌شود | ماده ۴۷۹ |
آیا دستور توقف پیش از تصمیم دیوان همیشه صادر می‌شود؟
رأی وحدت رویه شماره ۷۴۲ دیوان عالی کشور (۱۳۹۴/۰۵/۰۶) درباره تبصره ماده ۴۷۸ مقرر کرده است شعبه دیوان برای صدور دستور توقف ابتدا باید درخواست را بررسی کند. اگر نظر اعضای شعبه بر رد درخواست باشد، صدور دستور توقف بی‌فایده است و از شمول تبصره خارج می‌شود. این رأی طبق ماده ۴۷۱ برای شعب دیوان عالی کشور لازم‌الاتباع است. درباره توقف اجرا در مسیرهای دیگر، توقف اجرای حکم را ببینید.
رسیدگی ماهوی دادگاه هم‌عرض چه نتیجه‌ای دارد؟
| وضعیت | حکم قانون | مبنا |
|---|---|---|
| درخواست وارد تشخیص داده شود | حکم مورد اعاده دادرسی نقض و حکم مقتضی صادر می‌شود؛ اگر درخواست درباره قسمتی از حکم باشد، فقط همان قسمت نقض یا اصلاح می‌شود | ماده ۴۸۰ |
| اعتراض به حکم جدید | حکم دادگاه از حیث تجدیدنظر یا فرجام‌خواهی تابع مقررات مربوط است | ماده ۴۸۰ |
| جهت، مغایرت دو حکم باشد | دادگاه هر یک را که صحیح تشخیص دهد تأیید و رأی دیگر را نقض می‌کند؛ اگر هر دو را غیرصحیح بداند، پس از نقض آن‌ها وفق مقررات رسیدگی می‌کند | ماده ۴۸۱ |
| درخواست دوباره | پس از حکمی که در اعاده دادرسی صادر شده، از همان جهت دوباره اعاده دادرسی پذیرفته نمی‌شود؛ استثنای آن در ماده ۴۷۷ است | ماده ۴۸۲ |
درباره اعتراض به حکم جدید، تجدیدنظرخواهی و فرجام‌خواهی را ببینید.
اگر مسیر ماده ۴۷۷ باشد
وقتی رئیس قوه قضائیه رأی قطعی را خلاف شرع بیّن تشخیص دهد و اعاده دادرسی را تجویز کند، پرونده به شعب خاص دیوان عالی کشور می‌رود. این شعب رأی قطعی قبلی را نقض می‌کنند و رسیدگی مجدد، اعم از شکلی و ماهوی، انجام می‌دهند (ماده ۴۷۷). ماده ۴۷۸ درباره تعویق اجرا، پذیرش اعاده دادرسی طبق ماده ۴۷۷ را هم در کنار تجویز دیوان آورده است. مسیر کامل را در اعاده دادرسی ماده ۴۷۷ ببینید.
کدام آرای وحدت رویه درباره اعاده دادرسی کیفری لازم‌الاتباع است؟
آرای وحدت رویه هیأت عمومی دیوان عالی کشور طبق ماده ۴۷۱ در موارد مشابه برای شعب دیوان، دادگاه‌ها و سایر مراجع لازم‌الاتباع است. جدول زیر آرای مرتبط با اعاده دادرسی کیفری را نشان می‌دهد؛ رأی ۷۴۲ در بخش اجرای حکم آمد و رأی ۸۵۴ در اعاده دادرسی کیفری شرح داده شده است.
| رأی | موضوع | تاریخ |
|---|---|---|
| وحدت رویه ۷۴۲ | دستور توقف اجرا در تبصره ماده ۴۷۸ و بررسی نخستین درخواست | ۱۳۹۴/۰۵/۰۶ |
| وحدت رویه ۸۳۴ | حبس تعزیری بیش از حداقل بدون ذکر علت و بند «چ» ماده ۴۷۴ | ۱۴۰۲/۰۵/۲۴ |
| وحدت رویه ۸۴۰ | عدول سوگندخوردگان قسامه و پذیرش اعاده دادرسی | ۱۴۰۲/۰۹/۲۱ |
| وحدت رویه ۸۵۴ | اعاده دادرسی نسبت به رأی صادره پس از تجویز ماده ۴۷۷ | ۱۴۰۳/۰۸/۰۸ |
حبس تعزیری بیش از حداقل بدون ذکر علت
بر پایه تبصره الحاقی ماده ۱۸ قانون مجازات اسلامی، اگر دادگاه مجازات حبس را بیش از حداقل قانونی تعیین کند، باید علت آن را مبتنی بر بندهای همان ماده یا سایر جهات قانونی ذکر کند. رأی ۸۳۴ مقرر می‌دارد اگر دادگاه بدون رعایت این تبصره حبس تعزیری را بیش از حداقل تعیین کند، مجازات مورد حکم بیش از مجازات مقرر قانونی محسوب می‌شود و بر پایه قسمت اخیر بند «چ» ماده ۴۷۴ از موجبات تجویز اعاده دادرسی است.
عدول سوگندخوردگان در قسامه
رأی ۸۴۰ با استناد به ماده ۳۴۶ قانون مجازات اسلامی می‌گوید اگر پس از صدور حکم قطعی بر پایه قسامه، برخی از سوگندخوردگان از سوگند خود عدول کنند و شمار آن‌ها از حد نصاب لازم برای اثبات جنایت کمتر شود، محکوم‌علیه می‌تواند در دیوان عالی کشور درخواست اعاده دادرسی کند. پذیرش این درخواست منوط به اثبات عدول در دادگاه صادرکننده حکم نیست؛ اما اگر بطلان قسامه به دلیل دروغ بودن سوگند یا از روی علم نبودن آن باشد، پذیرش اعاده دادرسی به اثبات این ادعا در دادگاه صادرکننده حکم نیاز دارد.
نکته تحلیلی: چرا در رأی ۸۳۴ ذکر نشدن علت تعیین‌کننده است؟
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون.
رأی ۸۳۴ مقدار مجازات را به‌تنهایی مبنای بند «چ» ماده ۴۷۴ نمی‌داند؛ تعیین حبس بیش از حداقل بدون ذکر علت، آن را بیش از مجازات مقرر قانونی می‌شمارد. از این عبارت برمی‌آید که در رأی ۸۳۴ نبودن علت قانونی در متن دادنامه موضوع بررسی است. اینکه در دادنامه‌ای مشخص علت ذکر شده یا نه، به بررسی خود آن دادنامه نیاز دارد.
— بابک خونساری
پرسش‌های متداول درباره رسیدگی به اعاده دادرسی کیفری
کدام دادگاه پس از تجویز اعاده دادرسی کیفری رسیدگی می‌کند؟
دادگاه هم‌عرض دادگاه صادرکننده حکم قطعی (ماده ۴۷۶).
آیا پس از تجویز اعاده دادرسی، حکم اجرا می‌شود؟
طبق ماده ۴۷۸ اجرای حکم تا صدور حکم مجدد به تعویق می‌افتد؛ اگر تأمین اخذ نشده یا متناسب نباشد، دادگاه رسیدگی‌کننده تأمین لازم را می‌گیرد.
آیا شاکی می‌تواند اعاده دادرسی ماده ۴۷۴ را درخواست کند؟
ماده ۴۷۵ حق درخواست را برای محکوم‌علیه، وکیل یا نماینده قانونی او، در صورت فوت یا غیبت او همسر و وراث قانونی و وصی، دادستان کل کشور و دادستان مجری حکم شمرده و از شاکی نام نبرده است. درخواست‌کنندگان ماده ۴۷۷ در تبصره ۳ آن آمده‌اند.
آیا رأی دادگاه در اعاده دادرسی قابل تجدیدنظر یا فرجام است؟
ماده ۴۸۰ می‌گوید حکم دادگاه از حیث تجدیدنظر یا فرجام‌خواهی تابع مقررات مربوط است.
مقاله‌های مرتبط با رسیدگی به اعاده دادرسی کیفری
| موضوع | مقاله‌ها |
|---|---|
| اعاده دادرسی | جهات و مسیرهای اعاده دادرسی ، اعاده دادرسی کیفری ، اعاده دادرسی حقوقی ، اعاده دادرسی ماده ۴۷۷ |
| رأی غیابی و اعتراض | اعتراض به رأی غیابی کیفری ، تجدیدنظرخواهی ، فرجام‌خواهی ، پرونده‌های دیوان عالی کشور |
| اجرای حکم | توقف اجرای حکم |
منابع: قانون آیین دادرسی کیفری، مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات و الحاقات بعدی، مواد ۴۷۱ و ۴۷۴ تا ۴۸۲؛ رأی وحدت رویه شماره ۷۴۲ (۱۳۹۴/۰۵/۰۶)، شماره ۸۳۴ (۱۴۰۲/۰۵/۲۴) و شماره ۸۴۰ (۱۴۰۲/۰۹/۲۱) هیأت عمومی دیوان عالی کشور.
نگارنده این مطلب بابک خونساری است؛ وکیل دادگستری و عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲.
آخرین به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵
