جهات اعاده دادرسی چیست؟ مدنی، کیفری و اداری

اعاده دادرسی چیست و چه آرایی را شامل می‌شود؟

اعاده دادرسی، درخواست بازبینی رأیی است که قطعی شده و راه عادی اعتراض ندارد. قانون آن را فقط در جهات مشخصی می‌پذیرد، و این جهات در دادرسی مدنی، کیفری و مراجع ویژه یکسان نیست.

واخواهی، تجدیدنظر و فرجام برای رأی‌هایی است که هنوز قطعی نشده‌اند. اعاده دادرسی راه فوق‌العاده است: در دادرسی مدنی جز جهت ذکرشده در دادخواست به جهت دیگری رسیدگی نمی‌شود، و در دادرسی کیفری دیوان عالی کشور رسیدگی مجدد را فقط پس از احراز انطباق درخواست با یکی از جهات قانونی تجویز می‌کند.

جهات اعاده دادرسی در دعاوی حقوقی کدام است؟

هفت جهت قانونی در دعاوی حقوقی

ماده ۴۲۶ قانون آیین دادرسی مدنی هفت جهت برای درخواست اعاده دادرسی از حکم قطعی‌شده برشمرده است.

مهلت درخواست و پیوند با دادرسی کیفری

مهلت درخواست طبق ماده ۴۲۷ برای مقیم ایران بیست روز و برای مقیم خارج دو ماه است، اما شروع آن بسته به جهت فرق می‌کند. در جهت‌های جعل و حیله و تقلب، مهلت از ابلاغ حکم نهایی اثبات‌کننده آن‌ها شروع می‌شود و در اسناد مکتوم، از وصول مدارک یا اطلاع از آن‌ها. این موضوع در مهلت اعاده دادرسی جداگانه بررسی شده است.

در حوزه جعل، قانون یک پیوند با دادرسی کیفری هم دارد: اگر جعلیت یا اصالت سند مستند حکم حقوقی با رأی قطعی کیفری ثابت شود، آن رأی طبق مقررات اعاده دادرسی قابل استفاده است. جزئیات بیشتر درباره این مسیر در مواردی که اعاده دادرسی حقوقی ممکن است آمده است.

جهات اعاده دادرسی کیفری کدام است؟

هفت مورد قانونی در دادرسی کیفری

در دادرسی کیفری، اعاده دادرسی درباره احکام محکومیت قطعی دادگاه‌ها پذیرفته می‌شود، چه حکم اجرا شده باشد چه نشده باشد. ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری هفت مورد را برشمرده است.

چه کسی درخواست می‌دهد و به کجا؟

طبق ماده ۴۷۵، محکوم‌علیه، وکیل یا نماینده قانونی او و، در صورت فوت یا غیبت، همسر، وراث قانونی و وصی او حق درخواست دارند؛ دادستان کل کشور و دادستان مجری حکم هم همین حق را دارند. طبق ماده ۴۷۶ درخواست به دیوان عالی کشور تسلیم می‌شود و دیوان پس از احراز انطباق با یکی از موارد بالا، رسیدگی مجدد را به دادگاه هم‌عرض دادگاه صادرکننده ارجاع می‌دهد و در غیر این صورت قرار رد صادر می‌کند. روند عملی آن در مراحل اعاده دادرسی کیفری و رسیدگی دادگاه به اعاده دادرسی کیفری شرح داده شده است.

اعاده دادرسی خلاف شرع بیّن چگونه است؟

طبق ماده ۴۷۷، اگر رئیس قوه قضائیه رأی قطعی یکی از مراجع قضایی را خلاف شرع بیّن تشخیص دهد، با تجویز اعاده دادرسی پرونده را به دیوان عالی کشور می‌فرستد. شعب خاصی که برای این کار تخصیص یافته، رأی قبلی را نقض می‌کنند و رسیدگی مجدد، اعم از شکلی و ماهوی، انجام می‌دهند.

رئیس دیوان عالی کشور، دادستان کل کشور، رئیس سازمان قضائی نیروهای مسلح و رئیس کل دادگستری استان هم می‌توانند با ذکر مستندات، از رئیس قوه قضائیه تجویز اعاده دادرسی را درخواست کنند. این امکان فقط یک بار قابل اعمال است، مگر خلاف شرع بیّن به جهت دیگری باشد. شرح بیشتر در اعاده دادرسی ماده ۴۷۷ آمده است.

پذیرش اعاده دادرسی چه اثری بر اجرای حکم دارد؟

طبق ماده ۴۳۷، در دعوای حقوقی، پس از صدور قرار قبولی اعاده دادرسی، اجرای محکوم‌به غیرمالی متوقف می‌شود. اگر محکوم‌به مالی باشد و اخذ تأمین و جبران خسارت احتمالی ممکن باشد، دادگاه از محکوم‌له تأمین مناسب می‌گیرد و اجرا ادامه می‌یابد.

در دادرسی کیفری، طبق ماده ۴۷۸ و تبصره آن، اگر دیوان عالی کشور اعاده دادرسی را تجویز کند یا درخواست خلاف شرع بیّن پذیرفته شود، اجرای حکم تا صدور حکم مجدد به تعویق می‌افتد. اگر مجازات از نوع سالب حیات، سایر مجازات‌های بدنی یا قلع و قمع بنا باشد، شعبه دیوان عالی کشور با وصول تقاضا و پیش از تصمیم‌گیری درباره آن، دستور توقف اجرا می‌دهد.

رأی وحدت رویه شماره ۷۴۲ هیأت عمومی دیوان عالی کشور (۱۳۹۴/۰۵/۰۶) درباره همین حکم، هدف قانون‌گذار را جلوگیری از اجرای احکامِ غیرقابل جبران پیش از نتیجه تقاضا دانسته است. بر این مبنا، اگر شعبه در همان مرحله نظرش بر رد درخواست باشد، صدور دستور توقف را بی‌فایده و خارج از شمول آن حکم شمرده است.

اعاده دادرسی در دیوان عدالت اداری و دادگاه‌های نظامی چگونه است؟

شش جهت اعاده دادرسی در دیوان عدالت اداری

قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری در بخش سوم خود (مواد ۹۸ تا ۱۰۶)، اعاده دادرسی از احکام قطعی شعب را با شش جهت پیش‌بینی کرده است: حکم خارج از موضوع شکایت، بیش از خواسته، تضاد در مفاد حکم، تعارض با حکم دیگر درباره همان دعوا، استناد به اسنادی که جعلی بودن یا بی‌اعتباری‌شان بعدها ثابت شده، و به دست آمدن اسناد و دلایل تازه‌ای که در دادرسی در اختیار متقاضی نبوده است.

مهلت طبق ماده ۹۹ بیست روز است: برای سه جهت نخست از ابلاغ رأی شعبه، و برای سه جهت دیگر از زمان حصول سبب اعاده دادرسی. دادخواست به شعبه صادرکننده رأی تقدیم می‌شود و شعبه نخست درباره قبول یا رد آن قرار صادر می‌کند. شعبه رسیدگی‌کننده، در صورت احراز ضرورت، مکلف به صدور دستور توقف اجراست. این حکم با اصلاح ۱۴۰۲ در قانون آمده است.

رد اعاده دادرسی و رأی خلاف بیّن شرع یا قانون

رأی ۷۶۳ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری (۱۳۹۵/۱۰/۰۷) قرار رد اعاده دادرسی صادرشده از شعبه بدوی را در شعب تجدیدنظر قابل تجدیدنظر دانسته است. سازوکار جدا از اعاده دادرسی هم هست: طبق ماده ۷۹، اگر رئیس قوه قضائیه یا رئیس دیوان رأی قطعی شعب را خلاف بیّن شرع یا قانون تشخیص دهند، رئیس دیوان فقط یک بار پرونده را برای رسیدگی ماهوی به شعبه هم‌عرض ارجاع می‌دهد.

دادگاه‌های نظامی

طبق ماده ۶۳۷ قانون آیین دادرسی جرائم نیروهای مسلح، رئیس سازمان قضایی افزون بر اشخاص مذکور در قانون آیین دادرسی کیفری، نسبت به احکام قطعی دادگاه‌های نظامی حق درخواست اعاده دادرسی دارد.

اعاده دادرسی با واخواهی، تجدیدنظر و اعتراض ثالث چه فرقی دارد؟

بنابراین انتخاب میان این راه‌ها به قطعی بودن رأی، غیابی بودن آن و طرف دعوا بودن یا نبودن معترض بستگی دارد.

مقاله‌های مرتبط با اعاده دادرسی و اعتراض به رأی

هر مقاله، یکی از راه‌های بازبینی یا اعتراض به رأی را شرح می‌دهد.

پرسش‌های متداول درباره اعاده دادرسی

آیا اعاده دادرسی جای تجدیدنظر را می‌گیرد؟

خیر. تجدیدنظر و فرجام راه‌های عادی اعتراض‌اند، اما اعاده دادرسی راه فوق‌العاده است و فقط درباره رأی قطعی‌شده و در جهات مشخص‌شده در قانون پذیرفته می‌شود. جهتی بیرون از فهرست قانون مورد رسیدگی قرار نمی‌گیرد.

چه کسانی می‌توانند اعاده دادرسی کیفری درخواست کنند؟

محکوم‌علیه، وکیل یا نماینده قانونی او، و در صورت فوت یا غیبت او، همسر، وراث قانونی و وصی او. دادستان کل کشور و دادستان مجری حکم نیز حق درخواست دارند. در احکام دادگاه‌های نظامی، رئیس سازمان قضایی هم افزوده شده است.

مهلت اعاده دادرسی حقوقی چقدر است؟

مهلت بیست روز برای مقیم ایران و دو ماه برای مقیم خارج است. شروع آن به جهت بستگی دارد: از ابلاغ رأی قطعی، یا در جعل و تقلب از ابلاغ حکم نهایی اثبات‌کننده آن، یا در اسناد مکتوم از وصول مدارک یا اطلاع از آن‌ها.

آیا درخواست اعاده دادرسی اجرای حکم را متوقف می‌کند؟

در دعوای حقوقی، پس از قرار قبولی، اجرای محکوم‌به غیرمالی متوقف می‌شود و محکوم‌به مالی در صورت امکان با اخذ تأمین ادامه می‌یابد. در کیفری، برای مجازات‌های سالب حیات، بدنی یا قلع و قمع بنا، شعبه دیوان عالی کشور با وصول تقاضا دستور توقف می‌دهد.

درخواست اعاده دادرسی کیفری به کدام مرجع تسلیم می‌شود؟

به دیوان عالی کشور. این مرجع پس از احراز انطباق موضوع با یکی از جهات قانونی، رسیدگی مجدد را به دادگاه هم‌عرض دادگاه صادرکننده حکم قطعی ارجاع می‌دهد، و در غیر این صورت قرار رد اعاده دادرسی صادر می‌کند.

منابع: قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور مدنی)، مصوب ۱۳۷۹، مواد ۲۲۷، ۳۰۶، ۳۳۶، ۳۶۶ و ۴۱۷ تا ۴۴۱؛ قانون آیین دادرسی کیفری، مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی، مواد ۴۷۱ تا ۴۷۸؛ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری، مواد ۷۹ و ۹۸ تا ۱۰۳؛ قانون آیین دادرسی جرائم نیروهای مسلح، ماده ۶۳۷؛ رأی وحدت رویه شماره ۷۴۲ هیأت عمومی دیوان عالی کشور و رأی شماره ۷۶۳ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری.

نویسنده: بابک خونساری، وکیل دادگستری و عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲

آخرین به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵