درخواست تغییر جنسیت در صلاحیت دادگاه خانواده است؛ بند ۱۸ ماده ۴ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ آن را صریحاً در این فهرست آورده است. رسیدگی با دادخواست آغاز می‌شود و تصمیم دادگاه به نظر کارشناسی پزشکی و بررسی وضعیت متقاضی بستگی دارد.
قانون حمایت خانواده درباره تغییر جنسیت چه می‌گوید؟
ماده ۴ قانون حمایت خانواده، مصوب ۱۳۹۱، فهرست اموری را آورده که رسیدگی به آنها در صلاحیت دادگاه خانواده است. بند ۱۸ این ماده «تغییر جنسیت» است و قانون حمایت خانواده با همین بند، رسیدگی به این درخواست را از دادگاه‌های دیگر جدا کرده است.
متن قانون حمایت خانواده فقط مرجع رسیدگی را تعیین کرده است. شرایط ماهوی پذیرش درخواست، یعنی اینکه در چه وضعی دادگاه آن را می‌پذیرد، در این قانون نیامده است. هنوز روشن نیست که قانون‌گذار با آوردن این بند، جواز ماهوی را هم پذیرفته یا فقط صلاحیت را مشخص کرده است؛ اما در عمل، وجود این بند به معنای امکان طرح چنین درخواستی در دادگستری است.
اگر قانون شرایط تغییر جنسیت را نگفته باشد، دادگاه چگونه تصمیم می‌گیرد؟
سکوت قانون مانع رسیدگی نیست. ماده ۳ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی، مصوب ۱۳۷۹، قاضی را مکلف می‌کند در صورتی که قوانین کامل یا صریح نباشند یا قانونی در قضیه وجود نداشته باشد، با استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتاوی معتبر و اصول حقوقی غیرمغایر با موازین شرعی حکم صادر کند. همین ماده امتناع قاضی از رسیدگی به بهانه سکوت یا نقص قانون را ممنوع کرده است.
پس دادگاه خانواده، به‌جای متن قانونی مشخص، بر این منابع و بر ادله پرونده تکیه می‌کند. به همین دلیل، استدلال دادگاه‌ها در این دسته از پرونده‌ها ممکن است یکسان نباشد.
رسیدگی به درخواست تغییر جنسیت چگونه آغاز می‌شود؟
ماده ۸ قانون حمایت خانواده می‌گوید رسیدگی در دادگاه خانواده با تقدیم دادخواست و بدون رعایت سایر تشریفات آیین دادرسی مدنی انجام می‌شود. پس متقاضی تغییر جنسیت درخواست خود را در قالب دادخواست به دادگاه خانواده می‌دهد.
ماده ۲ قانون حمایت خانواده نیز ترکیب دادگاه را تعیین کرده است: دادگاه خانواده با حضور رئیس یا دادرس علی‌البدل و قاضی مشاور زن تشکیل می‌شود. قاضی مشاور باید نظر مکتوب و مستدل خود را در پرونده درج کند و اگر قاضی صادرکننده رأی با آن مخالف باشد، باید دلیل مخالفتش را بنویسد.
نظر پزشکی چه نقشی در تصمیم دادگاه دارد؟
تشخیص وضعیت متقاضی امری تخصصی است و دادگاه برای آن به کارشناس رجوع می‌کند. قانون آیین دادرسی مدنی به دادگاه اجازه می‌دهد رأساً یا به درخواست طرف، موضوع را به کارشناس ارجاع دهد و موضوع و مهلت اظهارنظر را مشخص کند. همان قانون می‌گوید اگر نظر کارشناس با اوضاع و احوال محقق و معلوم مطابقت نداشته باشد، دادگاه به آن ترتیب اثر نمی‌دهد.
در رویه، معمولاً دادگاه متقاضی را به پزشکی قانونی معرفی می‌کند و پس از دوره‌ای از بررسی‌های روان‌پزشکی و درمانی، نظر نهایی کمیسیون پزشکی قانونی مبنای تصمیم قرار می‌گیرد. جزئیات این مرحله در قانون حمایت خانواده نیامده و به مقررات اداری و رویه بستگی دارد.
رأی دادگاه درباره تغییر جنسیت قابل اعتراض است؟
درخواست تغییر جنسیت دعوای مالی نیست. طبق قانون آیین دادرسی مدنی، احکام صادره در دعاوی غیرمالی قابل درخواست تجدیدنظر است و مهلت آن برای اشخاص مقیم ایران بیست روز از تاریخ ابلاغ است. ماده ۸ قانون حمایت خانواده فقط «سایر تشریفات» را کنار گذاشته و به نظر می‌رسد قواعد تجدیدنظر در این پرونده‌ها همچنان جاری باشد.
پس از رأی دادگاه، اسناد هویتی چگونه اصلاح می‌شود؟
رأی دادگاه درباره تغییر جنسیت، به‌خودی‌خود شناسنامه و سایر اسناد هویتی را تغییر نمی‌دهد. اصلاح این اسناد و آثار تغییر جنسیت بر روابط خانوادگی پیشین، مانند نکاح موجود، در قانون حمایت خانواده تنظیم نشده و تابع مقررات ثبت احوال و احکام عام قانون مدنی است. اینکه در یک پرونده مشخص چه آثاری مترتب می‌شود، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
به قلم بابک خونساری — وکیل دادگستری و عضو کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲
باسلام من آقا هستم قبل از هر صحبتی میخوام بگم که صحبتم در این باره زیاده اما من سعی میکنم مختصر و خلاصه وار بیانش کنم!مدت چندسالی میشه که تحت تحمیل آزار و اذیت و جنگ روانی روانشناسان علیه خودم شدم بزرگترین شکایت من از آنها اینه که اونها به هر دری میکوبند که اینو بهم بفهمانند که قصدشان اینه که در کمال بیشرفی و شیطان صفتیشان جنسیت منو تغییر بدن که برای این پست فطرتیشان هم منو قانونا خلع صلاحیت عقل و تصمیم گیری کردن و برای رضایت خانواده ام هم به آنها پیشنهادهای کلان دادن! هر روز صدها بار بخاطر این عجز و بیچارگیم از خدا طلب مرگ میکنم! « مقاصد دیگرشانم از این قبیله که از این پس روح منو تسخیر کنند و به یک دنیای موازی برای بعداز مرگ ساختگیم بفرستن- منو نابینا کنن و در آخر همین تغییر جنسیت که گفتم بدهند!» شماها را به قرآن منو یاری و کمک کنین از دستشان خیلی عاجزم! هم بیشرفند و هم قانون پشتوانشانه توی ایران؛لطفا از طریق ایمیلم کمکم کنید هیچ چاره و راه نجاتی برای خودم نمیبینم