مهریه مالی است که زن به مجرد عقد نکاح مالک آن می‌شود؛ نفقه هزینه‌های متعارف زندگی زن است که در عقد دائم بر عهده شوهر است، مگر آنکه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند.
زن در اموال خودش چه اختیاری دارد؟
در حقوق ایران، ازدواج دارایی مشترکی میان زن و شوهر نمی‌سازد. ماده ۱۱۱۸ قانون مدنی می‌گوید: «زن مستقلاً می‌تواند در دارایی خود هر تصرفی را که می‌خواهد بکند.» جهیزیه، درآمد شغلی و مهریه‌ای که زن دریافت کرده، همه در قلمرو همین اختیار است و ریاست شوهر بر خانواده، اختیاری در اموال زن به او نمی‌دهد. مهریه و نفقه دو حق مالی جدا هستند که در کنار این استقلال مالی معنا پیدا می‌کنند.
مهریه از چه زمانی به زن تعلق می‌گیرد؟
ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی صریح است: «به مجرد عقد زن مالک مهر می‌شود» و می‌تواند هر تصرفی در آن بکند. طبق ماده ۱۰۸۰ قانون مدنی، تعیین مقدار مهر منوط به تراضی طرفین است.
اگر در عقد دائم مهری ذکر نشده باشد، نکاح باطل نمی‌شود. طبق ماده ۱۰۸۷ قانون مدنی، زوجین می‌توانند بعد از عقد مهر را با توافق معین کنند و اگر پیش از توافق نزدیکی واقع شود، زن مستحق مهرالمثل است. ماده ۱۰۹۱ قانون مدنی برای تعیین مهرالمثل، حال زن از حیث شرافت خانوادگی و سایر صفات، وضعیت او نسبت به همانندان و خویشان و معمول محل را ملاک قرار داده است.
طلاق پیش از نزدیکی هم حکم خاص دارد. ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی در این حالت زن را مستحق نصف مهر می‌داند. اگر مهر اصلاً در عقد ذکر نشده و طلاق پیش از نزدیکی و تعیین مهر واقع شده باشد، طبق ماده ۱۰۹۳ قانون مدنی زن مستحق مهرالمتعه است. در نکاح منقطع وضع فرق می‌کند: طبق ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی، نبودن مهر در عقد موقت، خود عقد را باطل می‌کند.
زن تا گرفتن مهریه می‌تواند از وظایف زوجیت امتناع کند؟
ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی به زن اجازه می‌دهد تا مهر به او تسلیم نشده، از ایفای وظایفی که در برابر شوهر دارد امتناع کند؛ به شرط آنکه مهر «حال» باشد، یعنی موعد پرداختش رسیده باشد. این امتناع حق نفقه را ساقط نمی‌کند.
این حق یک‌بار مصرف است. ماده ۱۰۸۶ قانون مدنی می‌گوید اگر زن پیش از گرفتن مهر به اختیار خود به وظایفش عمل کرده باشد، دیگر نمی‌تواند به این حق استناد کند؛ هرچند حق مطالبه مهر برای او باقی است.
نفقه دقیقاً چه هزینه‌هایی را دربر می‌گیرد؟
طبق ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، در عقد دائم نفقه زن بر عهده شوهر است. تعریف نفقه در ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی با اصلاحیه ۱۳۸۱ گسترده‌تر شد: «همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن» از قبیل مسکن، پوشاک، غذا، اثاث منزل و هزینه‌های درمانی و بهداشتی. ملاک، وضعیت خود زن است، نه حداقل معیشت.
دو استثنا مهم است. در عقد موقت، به حکم ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی، زن حق نفقه ندارد مگر آنکه شرط شده یا عقد بر آن مبنا جاری شده باشد. در عقد دائم نیز اگر زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، طبق ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی مستحق نفقه نیست.
نفقه گذشته را هم می‌توان مطالبه کرد؟
بله. ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی به زوجه اجازه می‌دهد «در هر حال» برای نفقه زمان گذشته اقامه دعوا کند. این طلب، طلب ممتاز است و در صورت افلاس یا ورشکستگی شوهر، زن بر سایر طلبکاران مقدم است. این امتیاز مخصوص زوجه است؛ همین ماده می‌گوید سایر اقارب واجب‌النفقه فقط برای آینده می‌توانند نفقه مطالبه کنند.
مطالبه مهریه و نفقه در کدام دادگاه و با چه سازوکاری انجام می‌شود؟
ماده ۴ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ مهریه و نفقه زوجه را در صلاحیت دادگاه خانواده قرار داده است. طبق ماده ۱۲ همین قانون، زوجه می‌تواند در دادگاه محل اقامت خوانده یا محل سکونت خود اقامه دعوا کند، مگر آنکه خواسته، مطالبه مهریه غیرمنقول باشد.
برای وصول مهریه، ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مرزی تعیین کرده است: اگر مهریه در زمان عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن تابع مقررات اجرای محکومیت‌های مالی است؛ در مازاد بر این میزان، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است. محاسبه مهریه به نرخ روز نیز طبق همین ماده کماکان الزامی است.
ندادن نفقه فقط دعوای حقوقی دارد یا جرم هم هست؟
هر دو. ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده کسی را که با داشتن استطاعت مالی، نفقه زن خود را در صورت تمکین او نپردازد، به حبس تعزیری درجه شش محکوم می‌کند. تعقیب کیفری منوط به شکایت شاکی خصوصی است و گذشت او در هر مرحله، تعقیب یا اجرای مجازات را متوقف می‌کند. چون این جرم قابل گذشت است، طبق تبصره الحاقی ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی در اصلاحیه ۱۳۹۹، حداقل و حداکثر این حبس به نصف تقلیل یافته است. اینکه در یک وضعیت مشخص راه حقوقی مناسب‌تر است یا کیفری، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
به قلم بابک خونساری، وکیل دادگستری و عضو کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲
