رضایت شاکی در جرم قابل گذشت، شروع رسیدگی، ادامه تعقیب و اجرای مجازات را متوقف می‌کند؛ در جرم غیرقابل گذشت پرونده ادامه پیدا می‌کند و رضایت فقط می‌تواند به تخفیف مجازات بینجامد. پس پرسش اصلی همیشه این است که جرم در کدام دسته است.
قانون‌گذار در شش سال گذشته دو بار به همین پرسش پاسخ تازه داده است. قانون کاهش مجازات حبس تعزیری در اردیبهشت ۱۳۹۹ فهرست جرایم قابل گذشت را به‌طور گسترده افزایش داد، و اصلاحیه اردیبهشت ۱۴۰۳ بخشی از همان فهرست را دوباره برداشت. متن‌های پیش از این دو تاریخ، احتمالاً درباره بسیاری از جرایم پاسخ قدیمی می‌دهند.
رضایت شاکی در جرم قابل گذشت، پرونده را در هر مرحله‌ای متوقف می‌کند
در جرم قابل گذشت، دادسرا بدون شکایت شاکی خصوصی وارد رسیدگی نمی‌شود و اگر شاکی گذشت کند، پرونده در هر مرحله‌ای که باشد متوقف می‌شود. ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی شروع رسیدگی، ادامه تعقیب و اجرای مجازات را در این جرایم به شکایت شاکی و ادامه نیافتن گذشت او وابسته کرده است.
نتیجه عملی این قاعده آن است که گذشت پس از صدور حکم هم بی‌اثر نیست. حتی پس از قطعیت حکم، گذشت شاکی اجرای مجازات را متوقف می‌کند. همان قانون، حبس تعزیری درجه چهار تا هشت را در این جرایم نصف کرد.
در جرم غیرقابل گذشت، رضایت شاکی فقط به تخفیف می‌انجامد
جرم غیرقابل گذشت جنبه عمومی دارد؛ تعقیب آن به شکایت شاکی خصوصی نیازی ندارد و با گذشت او هم متوقف نمی‌شود. رضایت شاکی در این جرایم اما بی‌اثر نیست و می‌تواند موجب تخفیف مجازات شود.
آیا در جرم غیرقابل گذشت، گذشت شاکی پس از قطعی شدن حکم اثری دارد؟
بله، اما پرونده را متوقف نمی‌کند. ماده ۴۸۳ قانون آیین دادرسی کیفری به محکوم اجازه می‌دهد پس از گذشت شاکی در جرم غیرقابل گذشت، از دادگاه صادرکننده حکم قطعی بخواهد در میزان مجازاتش تجدیدنظر کند.
دادگاه این درخواست را در وقت فوق‌العاده و با حضور دادستان یا نماینده او رسیدگی می‌کند و در صورت اقتضا، مجازات را در حدود قانون تخفیف می‌دهد یا به مجازاتی مناسب‌تر به حال محکوم تبدیل می‌کند. رأی این رسیدگی قطعی است. تخفیف اختیار دادگاه است، نه نتیجه حتمی گذشت. قانون‌گذار این راه را فقط برای جرایم غیرقابل گذشت پیش‌بینی کرد، چون در جرایم قابل گذشت، گذشت شاکی خودِ اجرای مجازات را متوقف می‌کند.
ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی درباره رضایت شاکی چه می‌گوید؟
ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، مرجع اصلی تشخیص جرم قابل گذشت است. این ماده سه دسته را قابل گذشت می‌داند: جرایم تعزیری مندرج در کتاب دیات و فصل حد قذف، جرایمی که قوانین خاص قابل گذشت اعلام کرده‌اند، و فهرستی از مواد کتاب تعزیرات مصوب ۱۳۷۵.
قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹، متن ماده ۱۰۴ را بازنویسی کرد. این قانون فهرست مواد کتاب تعزیرات را گسترده کرد و جرایم تعزیری درجه پنج و پایین‌تر افراد زیر هجده سال را افزود. تبصره همین ماده، حبس تعزیری درجه چهار تا هشت را در جرایم قابل گذشت نصف کرد. قانون اصلاح ماده ۱۰۴ مصوب ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ کلاهبرداری و برخی سرقت‌ها را از همین فهرست برداشت. در جرم قابل گذشت، شروع رسیدگی، ادامه تعقیب و اجرای مجازات به شکایت شاکی و ادامه نیافتن گذشت او بستگی دارد.
رضایت شاکی در کدام جرایم از ۱۳۹۹ پرونده را می‌بندد؟
ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، اصلاحی ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹، علاوه بر جرایم تعزیری کتاب دیات، حد قذف و جرایمی که قوانین خاص قابل گذشت دانسته‌اند، این جرایم کتاب تعزیرات مصوب ۱۳۷۵ را قابل گذشت کرده است. مقاله وکیل خیانت در امانت اثر این تغییر را بر یکی از همین جرایم نشان می‌دهد.
جرایم مالی و تخریب اموال
| گروه | جرایم | ماده کتاب تعزیرات |
|---|---|---|
| جرایم مالی | خیانت در امانت · سوءاستفاده از سفید امضا · تحصیل سند با استفاده از ضعف نفس · گرفتن سند یا امضا با جبر و تهدید | ۶۷۴ · ۶۷۳ · ۵۹۶ · ۶۶۸ |
| تخریب اموال | تخریب و اتلاف مال دیگری · آتش زدن مال منقول دیگری · سوزاندن اسناد غیردولتی · از بین بردن محصول، باغ یا نخل · کشتن یا تلف حیوان دیگری | ۶۷۷ · ۶۷۶ · ۶۸۲ · ۶۸۴ · ۶۸۵ · ۶۷۹ |
جرایم علیه حیثیت، جرایم ملکی و سایر جرایم قابل گذشت
| گروه | جرایم | ماده کتاب تعزیرات |
|---|---|---|
| جرایم علیه حیثیت | توهین · توهین به مقامات و کارکنان دولت · افترا · نشر اکاذیب · افترای عملی · هجو · تغییر و انتشار فیلم یا صوت دیگری | ۶۰۸ · ۶۰۹ · ۶۹۷ · ۶۹۸ · ۶۹۹ · ۷۰۰ · ۷۴۴ |
| جرایم ملکی | تصرف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق در املاک خصوصی · تصرف ملک دیگری به قهر · تصرف مجدد پس از اجرای حکم · ورود به منزل دیگری به عنف | ۶۹۰ · ۶۹۲ · ۶۹۳ · ۶۹۴ |
| سایر | جعل و استفاده از سند غیررسمی مجعول · تهدید · مزاحمت تلفنی · فریب در ازدواج · افشای اسرار شغلی · سقط جنین ناشی از ضرب · امتناع از دادن یا رها کردن طفل · صدمه بدنی غیرعمدی موضوع مواد ۷۱۶ و ۷۱۷ | ۵۳۶ · ۶۶۹ · ۶۴۱ · ۶۴۷ · ۶۴۸ · ۶۲۲ · ۶۳۲ · ۶۳۳ · ۷۱۶ · ۷۱۷ |
سه قید مهم در فهرست جرایم قابل گذشت
تصرف عدوانی فقط وقتی قابل گذشت است که ملک به اشخاص خصوصی تعلق داشته باشد. شروع و معاونت در همه این جرایم نیز قابل گذشت است. همچنین ماده ۱۰۴ هر جرم تعزیری درجه پنج و پایین‌تر را که مرتکبش زیر هجده سال است و بزه‌دیده دارد، قابل گذشت می‌داند.
اصلاحیه ۱۴۰۳: رضایت شاکی دیگر کلاهبرداری و سرقت را متوقف نمی‌کند
قانون اصلاح ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، مصوب ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۳، چند جرم را از فهرست جرایم قابل گذشت حذف کرد. این جرایم عبارت‌اند از کلاهبرداری و انتقال مال غیر تا نصاب ماده ۳۶، جرایم در حکم کلاهبرداری، و سرقت‌های تعزیری مشمول مواد ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۶۱ و ۶۶۵. این جرایم از آن تاریخ دوباره غیرقابل گذشت‌اند.
رأی وحدت رویه شماره ۵۲ مورخ ۱/۱۱/۱۳۶۳ نیز پیش‌تر کلاهبرداری را به دلیل اثر آن بر نظم عمومی، جرمی دانسته بود که رضایت شاکی در تعقیب آن اثری ندارد. کلاهبرداری از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ به حکم قانون قابل گذشت بود. با اصلاحیه ۱۴۰۳، نتیجه آن رأی دوباره با قانون هم‌خوان است.
پرسش‌های متداول درباره رضایت شاکی
آیا خیانت در امانت قابل گذشت است؟
بله. ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، اصلاحی ۱۳۹۹، خیانت در امانت موضوع ماده ۶۷۴ کتاب تعزیرات را در فهرست جرایم قابل گذشت قرار می‌دهد و اصلاحیه ۱۴۰۳ آن را از فهرست خارج نکرد. با گذشت شاکی، تعقیب و اجرای مجازات متوقف می‌شود.
آیا کلاهبرداری با رضایت شاکی مختومه می‌شود؟
از اردیبهشت ۱۴۰۳ نه. اصلاحیه ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی کلاهبرداری را از فهرست جرایم قابل گذشت حذف کرد. رضایت شاکی در کلاهبرداری اکنون پرونده را متوقف نمی‌کند، اما می‌تواند موجب تخفیف مجازات شود.
رضایت شاکی بعد از حکم قطعی چه اثری دارد؟
در جرم قابل گذشت، گذشت شاکی حتی پس از قطعی شدن حکم، اجرای مجازات را متوقف می‌کند. در جرم غیرقابل گذشت، به استناد ماده ۴۸۳ قانون آیین دادرسی کیفری، محکوم می‌تواند تجدیدنظر در میزان مجازات را بخواهد و تخفیف در اختیار دادگاه است.
اصلاحات ۱۳۹۹ چه اثری بر میزان مجازات جرایم قابل گذشت داشت؟
تبصره الحاقی ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی در سال ۱۳۹۹، حداقل و حداکثر حبس تعزیری درجه چهار تا هشت را در جرایم قابل گذشت به نصف کاهش داد. برای نمونه، حبس خیانت در امانت سه ماه تا یک سال و شش ماه شد.
نوشته بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
