قاچاق انسان، طبق قانون مبارزه با قاچاق انسان مصوب ۱۳۸۳، عبور دادن فرد از مرز با اجبار، فریب یا سوءاستفاده از وضعیت او به قصد فحشا، برداشت اعضا، بردگی یا ازدواج است. در برخی صورت‌ها رضایت قربانی هم جرم را از بین نمی‌برد.
قانون مبارزه با قاچاق انسان چه رفتاری را قاچاق می‌داند؟
ماده ۱ قانون مبارزه با قاچاق انسان دو رفتار را تعریف کرده است. اول، خارج یا وارد کردن یا ترانزیت فرد از مرزهای کشور، چه مجاز و چه غیرمجاز، با اجبار، اکراه، تهدید، خدعه، سوءاستفاده از قدرت یا موقعیت خود، یا سوءاستفاده از وضعیت قربانی. دوم، تحویل گرفتن، انتقال دادن یا مخفی کردن همان فرد پس از عبور از مرز با همان مقصود.
دو جزء در این تعریف تعیین‌کننده است. یکی عبور از مرز است؛ جابه‌جایی صرفاً داخلی زیر ماده ۱ قرار نمی‌گیرد. دیگری قصد خاص است: فحشا، برداشت اعضا و جوارح، بردگی یا ازدواج. عبور دادن غیرقانونی فرد از مرز بدون یکی از این مقاصد، به نظر می‌رسد زیر عناوین دیگری مثل مقررات گذرنامه بررسی شود، نه قاچاق انسان.
چه رفتارهایی در حکم قاچاق انسان است؟
ماده ۲ قانون مبارزه با قاچاق انسان سه رفتار را در حکم قاچاق انسان قرار داده است:
- تشکیل یا اداره دسته یا گروهی که هدفش ارتکاب رفتارهای ماده ۱ است؛
- عبور دادن، حمل یا انتقال سازمان‌یافته افراد برای فحشا یا سایر مقاصد ماده ۱، هرچند با رضایت خودشان؛
- عبور دادن، حمل یا انتقال غیرمجاز افراد به قصد فحشا، هرچند با رضایت خودشان.
در این دو فرض اخیر، قانون صراحتاً رضایت قربانی را بی‌اثر دانسته است. در فرض سازمان‌یافته، حتی مجاز بودن عبور از مرز هم مانع جرم نیست.
مجازات قاچاق انسان چیست؟
ماده ۳ قانون مبارزه با قاچاق انسان دو لایه دارد. اگر رفتار مرتکب از مصادیقی باشد که قانون مجازات اسلامی برایش مجازات تعیین کرده، همان مجازات اعمال می‌شود. در غیر این صورت، مجازات حبس از دو تا ده سال است، به‌اضافه جزای نقدی معادل دو برابر وجوه یا اموالی که از جرم به دست آمده یا وعده پرداختش به مرتکب داده شده است.
تبصره‌های همین ماده سه حکم دیگر دارند. اگر قربانی کمتر از هجده سال تمام داشته باشد و رفتار از مصادیق محاربه و افساد فی‌الارض نباشد، مرتکب به حداکثر مجازات محکوم می‌شود. شروع به جرم، یعنی وقتی نتیجه بدون اراده مرتکب محقق نشده، شش ماه تا دو سال حبس دارد. معاون جرم نیز به دو تا پنج سال حبس و جزای نقدی معادل وجوه یا اموال حاصل از جرم محکوم می‌شود.
ماده ۴۷ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ قاچاق انسان را در فهرست جرایمی آورده که صدور حکم و اجرای مجازات در آن‌ها قابل تعویق و تعلیق نیست.
کارمند دولت یا شرکتی که در قاچاق انسان دخالت کند، چه سرنوشتی دارد؟
ماده ۴ قانون مبارزه با قاچاق انسان کارکنان دولت، نیروهای مسلح، نهادهای عمومی غیردولتی و به‌طور کلی کارکنان قوای سه‌گانه را که به هر نحو در این جرایم دخالت داشته باشند، علاوه بر مجازات‌های اصلی، با توجه به نقششان به انفصال موقت یا دائم از خدمت محکوم می‌کند.
ماده ۵ همین قانون درباره مؤسسات و شرکت‌های خصوصی است که به قصد ارتکاب این جرایم، حتی با نام و عنوان دیگر، تشکیل شده‌اند. علاوه بر مجازات‌ها، پروانه یا مجوز آن‌ها ابطال و به دستور مقام قضایی تعطیل می‌شوند. طبق ماده ۸، اشیا، اسباب و وسایل نقلیه‌ای که آگاهانه به قاچاق انسان اختصاص یافته، به نفع دولت ضبط می‌شود.
اگر قاچاق انسان با جرم دیگری همراه باشد یا در خارج از ایران رخ دهد، چه می‌شود؟
ماده ۶ قانون مبارزه با قاچاق انسان می‌گوید اگر قاچاق انسان همراه با جرایم دیگر محقق شود، مرتکب علاوه بر مجازات این قانون به مجازات آن عناوین هم محکوم می‌شود. اینکه مجازات‌ها در عمل چگونه جمع یا محاسبه شود، تابع قواعد تعدد جرم و به جزئیات همان پرونده وابسته است.
ماده ۷ همین قانون صلاحیت را به خارج از کشور هم کشانده است: هر تبعه ایرانی که بیرون از قلمرو حاکمیت ایران یکی از جرایم این قانون را مرتکب شود، مشمول مقررات آن است. اینکه رسیدگی در یک پرونده مشخص چگونه آغاز می‌شود و چه ادله‌ای لازم است، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
بابک خونساری، وکیل دادگستری؛ از سال ۱۳۸۲ در کانون وکلای مرکز عضویت دارد
