دیه سرنشین آسیب‌دیده یا فوت‌شده، همان دیه‌ای است که رئیس قوه قضاییه ابتدای هر سال اعلام می‌کند. پرداخت آن تا سقف بیمه‌نامه با بیمه‌گر خودروی مقصر است. اگر راننده خودروی سرنشین خودش مقصر باشد، سرنشین همچنان «شخص ثالث» به شمار می‌آید.
مبلغ دیه سرنشین را چه کسی و چگونه تعیین می‌کند؟
ماده ۵۴۹ قانون مجازات اسلامی می‌گوید موارد دیه کامل همان است که در شرع تعیین شده و میزان آن «در ابتدای هر سال» توسط رئیس قوه قضاییه تعیین و اعلام می‌شود. به همین دلیل، هر رقم ثابتی که در نوشته‌ای برای دیه ذکر شود، فقط برای همان سال اعتبار دارد و برای حادثه‌های سال‌های بعد ملاک نیست.
ماده ۵۵۵ همین قانون یک قاعده افزایشی دارد: اگر رفتار مرتکب و فوت مجنی‌علیه هر دو در ماه‌های حرام، یعنی محرم، رجب، ذی‌القعده و ذی‌الحجه، واقع شود، یک‌سوم دیه به دیه نفس افزوده می‌شود. ماده ۵۵۷ این افزایش را مخصوص قتل نفس دانسته است؛ پس در جراحت‌ها و صدمه به اعضا جاری نیست.
بیمه شخص ثالث دیه سرنشین را پوشش می‌دهد؟
بله. بند «ت» ماده ۱ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵، شخص ثالث را هر کسی می‌داند که به سبب حوادث موضوع این قانون دچار خسارت بدنی یا مالی شود، «به استثنای راننده مسبب حادثه». یعنی سرنشینان خودروی مقصر هم شخص ثالث‌اند و از بیمه همان خودرو خسارت می‌گیرند.
ماده ۸ همین قانون حداقل پوشش بدنی را معادل حداقل دیه یک مرد مسلمان در ماه‌های حرام گذاشته است. ماده ۱۰ بیمه‌گر را مکلف کرده خسارت را «بدون لحاظ جنسیت و دین» تا سقف تعهدات بیمه‌نامه بپردازد. ماده ۱۳ هم پرداخت خسارت بدنی را به قیمت روز پرداخت مقرر کرده است.
اگر تعداد سرنشینان بیش از ظرفیت خودرو باشد چه می‌شود؟
ماده ۱۲ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵ تعهد بیمه‌گر را در قبال زیان‌دیدگان داخل خودروی مسبب حادثه، برابر حاصل‌ضرب ظرفیت مجاز خودرو در سقف تعهدات بدنی قرار داده است. اگر به سبب رعایت نکردن ظرفیت، مجموع خسارت‌ها از این سقف بیشتر شود، مبلغ بیمه به نسبت خسارت هر نفر میان سرنشینان تقسیم می‌شود.
مابه‌التفاوت خسارت هر سرنشین، طبق همین ماده، از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت و سپس از مسبب حادثه بازیافت می‌شود. ماده ۱۲ جنین و کودکان زیر دو سال را به ظرفیت مجاز خودرو اضافه کرده است.
راننده مقصری که خودش آسیب دیده از کجا خسارت می‌گیرد؟
راننده مسبب حادثه طبق تعریف قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵ شخص ثالث نیست. ماده ۳ همین قانون دارنده خودرو را مکلف کرده برای پوشش خسارت بدنی راننده مسبب، دست‌کم به میزان دیه مرد مسلمان در ماه غیرحرام، بیمه حوادث بگیرد. پس جبران آسیب راننده مقصر از مسیر بیمه حوادث راننده است، نه بیمه شخص ثالث.
در برخورد دو خودرو، دیه سرنشینان بر عهده کیست؟
ماده ۵۲۸ قانون مجازات اسلامی قاعده را صریح گفته است: اگر برخورد به هر دو راننده منتسب باشد، هر یک مسئول نصف دیه راننده مقابل و سرنشینان هر دو خودرو است. در برخورد سه خودرو، هر راننده مسئول یک‌سوم دیه راننده‌های مقابل و سرنشینان هر سه خودرو است. اگر برخورد فقط به یکی از طرفین مستند باشد، تنها او ضامن است.
ماده ۵۲۹ همین قانون دادگاه را موظف کرده استناد نتیجه به تقصیر مرتکب را احراز کند. ماده ۵۳۰ نیز در برخوردی که بر اثر عوامل قهری مانند سیل و طوفان رخ دهد، ضمان را منتفی دانسته است.
تقصیر خود سرنشین، مثلاً نبستن کمربند ایمنی، دیه را کم می‌کند؟
ماده ۵۳۷ قانون مجازات اسلامی می‌گوید اگر جنایت منحصراً مستند به عمد یا تقصیر مجنی‌علیه باشد، ضمان ثابت نیست. اگر اصل جنایت مستند به تقصیر مرتکب باشد ولی سرایت آن مستند به تقصیر مجنی‌علیه، مرتکب نسبت به سرایت ضامن نیست.
قانون مجازات اسلامی درباره کمربند ایمنی یا تقسیم درصدی دیه میان راننده مقصر و سرنشین بی‌احتیاط حکم صریحی ندارد. ماده ۵۲۶ همین قانون درباره جنایتی است که چند عامل در وقوع آن تأثیر دارند: اگر جنایت مستند به همه عوامل باشد، به‌طور مساوی ضامن‌اند و فقط وقتی تأثیر رفتار مرتکبان متفاوت باشد، هر یک به میزان تأثیر رفتار خود مسئول است. این ماده درباره چند مرتکب است، نه رفتار خود مصدوم؛ به نظر می‌رسد منطق آن در ارزیابی سهم تقصیر سرنشین هم قابل طرح باشد، اما اینکه در یک حادثه مشخص چه اثری دارد، به گزارش کارشناسی و اسناد همان پرونده بستگی دارد.
نوشته بابک خونساری — وکیل دادگستری، از ۱۳۸۲ عضو کانون وکلای مرکز