قیم را دادگاه برای صغیر بدون ولی خاص، یا مجنون و غیررشید، تعیین می‌کند تا از شخص و اموال او مواظبت کند. فروش ملک و صلح دعوا بدون تصویب دادستان از قیم ساخته نیست و معامله با خود به‌کلی ممنوع است.
برای چه کسانی قیم تعیین می‌شود؟
ماده ۱۲۱۸ قانون مدنی سه گروه را نام برده است: صغیرانی که ولی خاص ندارند؛ مجانین و اشخاص غیررشیدی که جنون یا عدم رشدشان متصل به زمان صغر بوده و ولی خاص ندارند؛ و مجانین و غیررشیدانی که جنون یا عدم رشدشان پس از رسیدن به سن رشد پیدا شده است. طبق ماده ۱۱۹۴، ولی خاص پدر، جد پدری و وصی منصوب از سوی آنان است. تا وقتی ولی خاص هست، قیم تعیین نمی‌شود.
طبق ماده ۶۵ قانون امور حسبی، در مورد مجنون و غیررشید، تعیین قیم پس از قطعی شدن حکم حجر انجام می‌شود. ماده ۴۸ همان قانون، امور قیمومت را با دادگاه محل اقامت محجور دانسته است.
قیم چگونه تعیین می‌شود؟
ماده ۱۲۱۹ قانون مدنی، با اصلاحیه ۱۳۷۰، پدر و مادر را مکلف کرده است اگر فرزندشان به قیم نیاز دارد، به دادستان اطلاع دهند. ماده ۱۲۲۲ اصلاحی، دادستان را موظف کرده اشخاص مناسب را به دادگاه معرفی کند و دادگاه از میان آنان یک یا چند نفر را به سمت قیم تعیین می‌کند. دادگاه می‌تواند علاوه بر قیم، ناظر هم تعیین کند.
ماده ۱۲۳۲ قانون مدنی خویشاوندان محجور را، اگر صلاحیت داشته باشند، بر دیگران مقدم دانسته است. ماده ۶۱ قانون امور حسبی پدر یا مادر محجور را تا وقتی شوهر ندارد، و ماده ۶۲ شوهر زن محجور را، با داشتن صلاحیت، بر دیگران مقدم کرده است.
چه کسانی نمی‌توانند قیم شوند؟
ماده ۱۲۳۱ قانون مدنی پنج گروه را از قیمومت منع کرده است:
- کسانی که خود تحت ولایت یا قیمومت‌اند؛
- محکومان قطعی به جنایت یا جرایمی مانند سرقت، خیانت در امانت، کلاهبرداری، اختلاس و جرایم علیه اطفال؛
- ورشکستگانی که امر ورشکستگی‌شان تصفیه نشده است؛
- کسانی که معروف به فساد اخلاق‌اند؛
- کسی که خودش یا خویشاوندان طبقه اولش با محجور دعوا دارند.
ماده ۱۲۳۳ قانون مدنی نیز قبول سمت قیمومت از سوی زن شوهردار را به رضایت شوهر منوط کرده است.
قیم در اداره اموال محجور چه تکالیفی دارد؟
ماده ۱۲۳۵ قانون مدنی مواظبت از شخص محجور و نمایندگی قانونی او را در همه امور مالی با قیم دانسته است. نخستین تکلیف را ماده ۱۲۳۶ اصلاحی تعیین کرده است: قیم پیش از هر مداخله، صورت جامعی از دارایی محجور تهیه می‌کند و نسخه‌ای از آن را برای دادستان می‌فرستد.
قانون امور حسبی جزئیات را آورده است. طبق ماده ۷۹، قیم باید در تربیت محجور بکوشد و مصلحت او را رعایت کند. ماده ۸۰ فروش اموال ضایع‌شدنی و تبدیل پول آن به مال مناسب را تکلیف قیم دانسته و ماده ۸۲ پرداخت هزینه زندگی، درمان و تربیت محجور و افراد واجب‌النفقه او را بر عهده او گذاشته است. طبق ماده ۸۴، اسناد و اشیای قیمتی با اطلاع دادستان در محل امن و وجوه نقد اضافه در بانک نگهداری می‌شود.
قیم بدون اجازه دادستان چه کارهایی نمی‌تواند بکند؟
ماده ۱۲۴۰ قانون مدنی معامله قیم با خودش را، به نمایندگی از محجور، بدون استثنا ممنوع کرده است؛ تصویب دادستان هم این منع را برنمی‌دارد. طبق ماده ۱۲۴۱، قیم نمی‌تواند اموال غیرمنقول محجور را بفروشد یا رهن بگذارد، مگر با رعایت غبطه محجور و تصویب دادستان؛ قرض گرفتن بدون ضرورت برای محجور نیز به تصویب دادستان نیاز دارد. ماده ۱۲۴۲ صلح دعوای مربوط به محجور را هم به تصویب دادستان منوط کرده است.
طبق ماده ۱۲۳۸، قیمی که در حفظ مال محجور تقصیر کند، مسئول خسارت ناشی از نقص یا تلف آن است.
قیم چه زمانی حساب پس می‌دهد و اجرت می‌گیرد؟
ماده ۱۲۴۴ قانون مدنی قیم را مکلف کرده دست‌کم سالی یک بار حساب تصدی خود را به دادستان بدهد. ماده ۱۲۴۵ می‌گوید پس از رفع حجر، حساب کل دوره به خود محجور، و اگر قیمومت زودتر پایان یابد، به قیم بعدی داده می‌شود. طبق ماده ۸۷ قانون امور حسبی، قیم پس از رفع حجر اموال را به محجور تحویل می‌دهد.
ماده ۱۲۴۶ قانون مدنی حق اجرت قیم را پذیرفته و میزان آن را با توجه به کار قیم، مقدار اشتغال او، محل اقامتش و درآمد محجور تعیین‌شدنی دانسته است.
قیم در چه مواردی عزل یا منعزل می‌شود؟
ماده ۱۲۴۸ قانون مدنی موارد عزل را برشمرده است؛ از جمله سلب صفت امانت، محکومیت قطعی به جرایم معین، ورشکستگی، عدم لیاقت در اداره اموال، و به تقاضای دادستان، پنهان کردن عمدی مال محجور، ندادن تضمین یا ندادن حساب ظرف یک ماه از مطالبه. طبق ماده ۱۲۴۹، قیمی که مجنون یا غیررشید شود، خودبه‌خود منعزل است. ماده ۱۰۰ قانون امور حسبی می‌گوید اعمال قیم پس از ابلاغ حکم عزل نافذ نیست. اینکه در یک وضعیت مشخص سبب عزل وجود دارد یا نه، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
بابک خونساری، وکیل دادگستری؛ عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲
