اگر بیمار بر اثر تقصیر پزشک فوت کند، پزشک ضامن دیه است و اگر تقصیر از نوع بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، عدم مهارت یا رعایت‌نکردن نظامات باشد، حبس هم برایش پیش‌بینی شده است. محور رسیدگی، احراز رابطه درمانی و تقصیر پزشک است.
پزشک در چه صورتی مسئول فوت بیمار است؟
طبق ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی، پزشکی که در معالجه موجب تلف یا صدمه بدنی شود ضامن دیه است، مگر عملش مطابق مقررات پزشکی و موازین فنی باشد یا پیش از درمان برائت گرفته و تقصیری هم نکرده باشد.
تبصره ۱ همین ماده قاعده را روشن‌تر کرده است: اگر پزشک در علم و عمل قصور یا تقصیری نداشته باشد، ضمانی ندارد، هرچند برائت نگرفته باشد. پس آنچه مسئولیت می‌آورد، تقصیر است، نه صرف فوت بیمار.
| وضعیت | مسئولیت پزشک | مبنا در قانون مجازات اسلامی |
|---|---|---|
| درمان با تقصیر، با یا بدون برائت | ضامن دیه | ماده ۴۹۵ |
| درمان بدون قصور و تقصیر، حتی بدون برائت | ضمانی ندارد | تبصره ۱ ماده ۴۹۵ |
| دستور درمان به بیمار یا پرستار | ضامن است، مگر مطابق ماده ۴۹۵ عمل کرده باشد | ماده ۴۹۶ |
| پرستار یا بیمار بداند دستور اشتباه است و باز اجرا کند | پزشک ضامن نیست؛ صدمه مستند به همان شخص است | تبصره ۱ ماده ۴۹۶ |
| وضعیت ضروری که گرفتن برائت ممکن نیست و درمان طبق مقررات است | هیچ‌کس ضامن نیست | ماده ۴۹۷ |
فوت بیمار بر اثر تقصیر پزشک چه نوع جنایتی است و دیه آن را چه کسی می‌پردازد؟
فوت ناشی از تقصیر پزشک، جنایت شبه‌عمدی است. ماده ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی (بند «پ») جنایتی را که «به سبب تقصیر مرتکب» واقع شود و مشمول تعریف عمد نباشد، شبه‌عمد می‌داند؛ و طبق ماده ۴۶۲ همان قانون، دیه شبه‌عمد بر عهده خود مرتکب است.
ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی، تقصیر را «اعم از بی‌احتیاطی و بی‌مبالاتی» دانسته و مسامحه، غفلت، عدم مهارت و عدم رعایت نظامات دولتی را از مصادیق آن شمرده است. مهلت پرداخت دیه شبه‌عمد، طبق ماده ۴۸۸، دو سال قمری از زمان وقوع جنایت است، مگر طرفین به نحو دیگری توافق کنند.
بنابراین دیه فوت ناشی از تقصیر پزشک را خود پزشک می‌پردازد، نه عاقله‌اش، و زمان پرداخت آن دو سال قمری است.
مجازات پزشک در فوت بیمار بر اثر تقصیر چیست؟
ماده ۶۱۶ کتاب تعزیرات برای قتل غیرعمد ناشی از بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، عدم مهارت یا عدم رعایت نظامات، یک تا سه سال حبس و پرداخت دیه در صورت مطالبه اولیای دم مقرر کرده است، مگر اینکه خطای محض باشد.
تبصره همین ماده، قتل غیرعمد ناشی از تصادف رانندگی را از شمول آن خارج کرده است. بنابراین در فوت بیمار، دو مسئولیت کنار هم قرار می‌گیرد: مسئولیت کیفری قتل غیرعمد با مجازات حبس، و مسئولیت پرداخت دیه که مستقل از حبس، با مطالبه اولیای دم مطرح می‌شود.
شکایت از پزشک برای فوت بیمار چه مراحلی دارد؟
شکایت را ورثه متوفی در دادسرا طرح می‌کنند و رسیدگی دو پرسش اصلی دارد: آیا میان بیمار و پزشک رابطه درمانی وجود داشته، و آیا پزشک مرتکب تقصیر شده است؟ اگر رابطه درمانی احراز نشود، پرونده به قرار منع تعقیب می‌رسد.
| مرحله | آنچه انجام می‌شود |
|---|---|
| ۱. ثبت شکایت | شکایت ورثه ثبت و مدارک پزشکی، نسخه‌ها، آزمایش‌ها و پرونده بالینی ضمیمه می‌شود |
| ۲. احراز رابطه درمانی | بازپرس از مرکز درمانی استعلام می‌کند؛ بدون رابطه درمانی، قرار منع تعقیب صادر می‌شود |
| ۳. کمیسیون تخصصی پزشکی قانونی | روند درمان بررسی و درباره تقصیر یا عدم تقصیر پزشک اظهارنظر می‌شود؛ نظریه ممکن است میزان تقصیر را به درصد تعیین کند |
| ۴. احضار و تفهیم اتهام | در صورت احراز تقصیر، متهم طبق قانون آیین دادرسی کیفری احضار و عنوان اتهام و ادله به او تفهیم می‌شود |
| ۵. دادگاه | رسیدگی به جنبه کیفری (حبس) و مطالبه دیه از سوی اولیای دم |
نتیجه هر پرونده به مدارک پزشکی و نظریه کارشناسی همان پرونده بستگی دارد و بررسی اسناد پیش از هر اقدام لازم است.
نکته تحلیلی: چرا برائت گرفتن، پزشک را از هر مسئولیتی معاف نمی‌کند؟
ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی برائت را فقط وقتی رافع ضمان می‌داند که پزشک «مرتکب تقصیری هم نشود». تبصره ۱ همان ماده از سوی دیگر، پزشک بی‌تقصیر را حتی بدون برائت معاف کرده است. نتیجه جمع این دو حکم آن است که معیار مسئولیت، تقصیر است: برائت‌نامه، پزشک مقصر را از دیه معاف نمی‌کند و پزشک بی‌تقصیر به آن نیازی ندارد.
به همین دلیل پرسش اصلی چنین پرونده‌ای فنی است و نظریه کمیسیون تخصصی پزشکی قانونی، و اعتراض‌هایی که به آن می‌شود، در کانون رسیدگی قرار می‌گیرد.
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون. — بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
پرسش‌های متداول درباره شکایت از پزشک برای فوت بیمار
اگر پزشک از بیمار برائت گرفته باشد، باز هم ضامن دیه است؟
اگر مرتکب تقصیر شده باشد، بله. ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی معافیت با برائت را به شرط آن پذیرفته که پزشک «مرتکب تقصیری هم نشود». پزشک بی‌تقصیر هم طبق تبصره ۱ همین ماده، حتی بدون برائت ضمانی ندارد.
دیه فوت بیمار بر اثر تقصیر پزشک را چه کسی و تا کی می‌پردازد؟
خود پزشک. فوت ناشی از تقصیر، طبق بند «پ» ماده ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی شبه‌عمد است و طبق ماده ۴۶۲، دیه شبه‌عمد بر عهده مرتکب است. مهلت پرداخت، طبق ماده ۴۸۸، دو سال قمری از زمان وقوع جنایت است.
مجازات حبس پزشک در فوت بیمار چقدر است؟
ماده ۶۱۶ کتاب تعزیرات برای قتل غیرعمد ناشی از بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، عدم مهارت یا عدم رعایت نظامات، یک تا سه سال حبس و پرداخت دیه در صورت مطالبه اولیای دم مقرر کرده است، مگر اینکه خطای محض باشد.
اگر پرستار دستور اشتباه پزشک را اجرا کند، مسئولیت با کیست؟
به‌طور کلی پزشکی که دستور درمان می‌دهد ضامن است (ماده ۴۹۶ قانون مجازات اسلامی). اما اگر پرستار یا بیمار بداند دستور اشتباه است و موجب صدمه می‌شود و باز اجرا کند، طبق تبصره ۱ همان ماده، پزشک ضامن نیست.
مطالب مرتبط:
