ازدواجی که در دفتر رسمی ثبت نشده، با دعوای اثبات زوجیت در دادگاه خانواده قابل اثبات است. ثبت نکاح، شرط صحت عقد نیست؛ اما بدون آن، وجود عقد باید با اقرار، شهادت یا ادله دیگر نزد دادگاه احراز شود.
ازدواج ثبت‌نشده از نظر قانون معتبر است؟
ماده ۱۰۶۲ قانون مدنی می‌گوید نکاح با ایجاب و قبول به الفاظی واقع می‌شود که صریحاً بر قصد ازدواج دلالت کند. قانون مدنی تحقق نکاح را به ثبت آن منوط نکرده است. بنابراین، ثبت نشدن ازدواج به‌خودی‌خود عقد را باطل نمی‌کند.
با این حال، ثبت تکلیف قانونی است. ماده ۲۰ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ ثبت نکاح دائم را الزامی دانسته است. ماده ۴۹ همین قانون مردی را که بدون ثبت در دفاتر رسمی به ازدواج دائم اقدام کند، افزون بر الزام به ثبت، به جزای نقدی درجه پنج یا حبس تعزیری درجه هفت محکوم می‌کند. پس عقد ثبت‌نشده معتبر است، اما نبودِ ثبت پیامد کیفری دارد و اثبات عقد را به دادگاه می‌کشاند.
نکاح موقت هم باید ثبت شود؟
ماده ۲۱ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ نکاح موقت را تابع موازین شرعی و مقررات قانون مدنی دانسته و ثبت آن را فقط در سه حالت الزامی کرده است: باردار شدن زوجه، توافق طرفین و شرط ضمن عقد. در غیر این سه حالت، ثبت نکاح موقت اجباری نیست و طبیعی است که بسیاری از این عقدها سند رسمی نداشته باشند.
قانون مدنی برای اثبات نکاح موقت دو عنصر را اساسی می‌داند. ماده ۱۰۷۶ می‌گوید مدت نکاح منقطع باید کاملاً معین شود و ماده ۱۰۹۵ تعیین نکردن مهر را در نکاح منقطع موجب بطلان دانسته است. بنابراین در دعوای اثبات زوجیت موقت، مدت و مهر هم باید اثبات شوند.
دعوای اثبات زوجیت در کدام دادگاه مطرح می‌شود؟
بند ۲ ماده ۴ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ رسیدگی به «نکاح دائم، موقت و اذن در نکاح» را در صلاحیت دادگاه خانواده قرار داده است. ماده ۸ همین قانون رسیدگی در دادگاه خانواده را با تقدیم دادخواست و بدون رعایت سایر تشریفات آیین دادرسی مدنی مقرر کرده است.
ماده ۱۲ قانون حمایت خانواده به زوجه اجازه داده است در دعاوی خانوادگی مربوط به زوجین، در دادگاه محل اقامت خوانده یا محل سکونت خود اقامه دعوا کند. اینکه دعوای اثبات زوجیت، که هنوز زوجیتش ثابت نشده، مشمول این امتیاز هست یا نه، از متن ماده به‌روشنی برنمی‌آید.
با چه دلایلی می‌توان زوجیت را ثابت کرد؟
ماده ۱۲۵۸ قانون مدنی دلایل اثبات دعوا را اقرار، اسناد کتبی، شهادت، امارات و قسم برشمرده است. اقرار طرف مقابل به وقوع عقد، ساده‌ترین راه است.
درباره شهادت، بند «د» ماده ۲۳۰ قانون آیین دادرسی مدنی نصاب خاصی گذاشته است: اصل نکاح با گواهی دو مرد یا یک مرد و دو زن ثابت می‌شود. کسانی که در مجلس عقد حاضر بوده‌اند، مانند عاقد یا حاضران، می‌توانند گواهی دهند. طبق ماده ۱۳۱۳ قانون مدنی، در متن اصلاحی ۱۳۷۰، بلوغ، عقل، عدالت، ایمان و طهارت مولد در شاهد شرط است.
امارات نیز اهمیت دارند. ماده ۱۳۲۱ قانون مدنی اماره را اوضاع و احوالی می‌داند که به حکم قانون یا در نظر قاضی دلیل بر امری شناخته می‌شود. زندگی مشترک، شناخته شدن نزد دیگران به‌عنوان زن و شوهر یا وجود فرزند مشترک از این قبیل‌اند. طبق ماده ۱۳۲۴ قانون مدنی، اماره قضایی در صورتی قابل استناد است که دعوا با شهادت قابل اثبات باشد یا ادله دیگر را تکمیل کند. اینکه مجموعه ادله در یک پرونده مشخص کافی است یا نه، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
انکار زوجیت یا ادعای دروغین آن چه مجازاتی دارد؟
نوشته‌هایی که هنوز به «قانون راجع به انکار زوجیت» مصوب ۱۳۱۱ استناد می‌کنند، از متن جاری عقب‌اند. بند ۲ ماده ۵۸ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ این قانون را نسخ کرده است.
حکم جایگزین در ماده ۵۲ قانون حمایت خانواده آمده است: هر کس در دادگاه زوجیت را انکار کند و سپس ثابت شود این انکار بی‌اساس بوده، یا برخلاف واقع با طرح شکایت کیفری یا دعوای حقوقی مدعی زوجیت با دیگری شود، به حبس تعزیری درجه شش یا جزای نقدی درجه شش محکوم می‌شود. این ماده، برخلاف قانون ۱۳۱۱، به دعاوی مالی ناشی از نکاح محدود نیست و قائم‌مقام قانونی را هم دربر می‌گیرد.
بابک خونساری؛ وکیل دادگستری، با عضویت در کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲
