اعاده دادرسی حقوقی چگونه انجام می‌شود؟
درخواست اعاده دادرسی حقوقی با دادخواست به همان دادگاهی داده می‌شود که حکم قطعیت‌یافته را صادر کرده است (ماده ۴۳۳). دادگاه نخست درباره قبول یا رد درخواست قرار صادر می‌کند و در صورت قبول، به ماهیت رسیدگی می‌کند (تبصره ماده ۴۳۵). فقط جهتی بررسی می‌شود که در دادخواست آمده باشد (ماده ۴۳۶).
این مسیر با واخواهی و تجدیدنظرخواهی فرق دارد؛ آن دو برای رأی قطعی‌نشده‌اند و اعاده دادرسی برای رأی قطعی‌شده است. مقایسه مسیرها را در جهات و مسیرهای اعاده دادرسی ببینید.
اعاده دادرسی حقوقی در چه مواردی پذیرفته می‌شود؟
ماده ۴۲۶ درخواست اعاده دادرسی را درباره احکام قطعیت‌یافته، به هفت جهت می‌پذیرد. جدول زیر متن ماده را فشرده نشان می‌دهد؛ توضیح تفصیلی هر مسیر در جهات و مسیرهای اعاده دادرسی آمده است.
| بند | جهت ماده ۴۲۶ |
|---|---|
| ۱ | موضوع حکم، مورد ادعای خواهان نبوده باشد |
| ۲ | حکم به میزان بیشتر از خواسته صادر شده باشد |
| ۳ | در مفاد یک حکم تضاد وجود داشته باشد، به این شرط که ناشی از استناد به اصول یا مواد متضاد باشد |
| ۴ | حکم صادره با حکم دیگری درباره همان دعوا و اصحاب آن که پیش‌تر همان دادگاه صادر کرده متضاد باشد، بدون آنکه سبب قانونی موجب این مغایرت باشد |
| ۵ | طرف مقابل حیله و تقلبی به کار برده که در حکم دادگاه مؤثر بوده است |
| ۶ | حکم دادگاه مستند به اسنادی باشد که پس از صدور حکم، جعلی بودن آن‌ها ثابت شده است |
| ۷ | پس از صدور حکم، اسناد و مدارکی به دست آید که دلیل حقانیت درخواست‌کننده باشد و ثابت شود در جریان دادرسی مکتوم بوده و در اختیار او نبوده است |
تخلف انتظامی قاضی در این فهرست نیامده است. بنابراین ماده ۴۲۶ از خود این تخلف به‌عنوان جهت اعاده دادرسی نام نمی‌برد.
مهلت اعاده دادرسی حقوقی چقدر است؟
مهلت درخواست طبق ماده ۴۲۷ برای مقیم ایران بیست روز و برای مقیم خارج از کشور دو ماه است. مبدأ این مهلت در رأی حضوری، رأی غیابی، تضاد دو حکم، جعل و تقلب و اسناد مکتوم یکسان نیست؛ همه را در مهلت اعاده دادرسی حقوقی ببینید. اگر درخواست‌کننده عذر موجهی داشته باشد، تبصره ماده ۴۲۷ به ماده ۳۰۶ همین قانون ارجاع می‌دهد.
اعاده دادرسی اصلی و طاری چه فرقی دارند؟
| نوع | تعریف ماده ۴۳۲ | دادگاه تقدیم‌کننده ماده ۴۳۳ |
|---|---|---|
| اصلی | متقاضی به‌طور مستقل درخواست اعاده دادرسی می‌کند | دادگاهی که صادرکننده همان حکم بوده است |
| طاری | در اثنای یک دادرسی حکمی به‌عنوان دلیل ارائه می‌شود و کسی که حکم علیه او ابراز شده، درباره آن درخواست اعاده دادرسی می‌کند | دادگاهی که حکم در آنجا به‌عنوان دلیل ابراز شده است |
اگر اعاده دادرسی طاری باشد
تبصره ماده ۴۳۳ مقرر می‌دارد پس از درخواست اعاده دادرسی طاری، دادخواست لازم باید ظرف سه روز به دفتر دادگاه تقدیم شود. دادگاهی که این دادخواست را دریافت می‌کند، طبق ماده ۴۳۴ آن را به دادگاه صادرکننده حکم می‌فرستد. اگر دلایل درخواست را قوی بداند و تشخیص دهد حکم مربوط به اعاده دادرسی در دعوا مؤثر است، رسیدگی را در همان قسمت تا صدور حکم درباره اعاده دادرسی به تأخیر می‌اندازد؛ در غیر این صورت به رسیدگی ادامه می‌دهد.
اگر دعوایی در دیوان عالی کشور در جریان باشد و درباره آن اعاده دادرسی درخواست شود، تبصره ماده ۴۳۴ درخواست را به دادگاه صادرکننده حکم ارجاع می‌دهد. در صورت قبول آن از سوی دادگاه، رسیدگی در دیوان عالی کشور تا صدور حکم متوقف می‌شود. درباره جایگاه دیوان در رسیدگی‌های دیگر، پرونده‌های دیوان عالی کشور را ببینید.
دادخواست اعاده دادرسی چه مواردی باید داشته باشد؟
| مورد | شرح ماده ۴۳۵ |
|---|---|
| مشخصات طرفین | نام و نام خانوادگی، محل اقامت و سایر مشخصات درخواست‌کننده و طرف او |
| حکم | حکمی که مورد درخواست اعاده دادرسی است |
| دادگاه | مشخصات دادگاه صادرکننده حکم |
| جهت | جهتی که موجب درخواست اعاده دادرسی شده است |
اگر وکیل درخواست را تقدیم کند، مشخصات او باید در دادخواست ذکر و وکالتنامه پیوست شود. ماده ۴۳۶ تأکید می‌کند به جز جهتی که در دادخواست آمده، جهت دیگری بررسی نمی‌شود. از این رو جهت درخواست باید در خود دادخواست نوشته شود.
درخواست اعاده دادرسی حقوقی اجرای حکم را متوقف می‌کند؟
ماده ۴۳۷ توقف اجرا را به «پس از صدور قرار قبولی» اعاده دادرسی منوط کرده و دو حالت را جدا می‌کند.
| حالت | حکم ماده ۴۳۷ |
|---|---|
| محکوم‌به غیرمالی | اجرای حکم متوقف می‌شود |
| محکوم‌به مالی | اگر امکان اخذ تأمین و جبران خسارت احتمالی باشد، به تشخیص دادگاه از محکوم‌له تأمین مناسب گرفته می‌شود و اجرای حکم ادامه می‌یابد |
| درخواست درباره قسمتی از حکم | حسب مورد، همین دو حالت درباره آن قسمت اعمال می‌شود |
درباره توقف اجرا در مسیرهای دیگر، توقف اجرای حکم را ببینید.
اگر دادگاه اعاده دادرسی را بپذیرد چه می‌شود؟
| موضوع | حکم قانون | مبنا |
|---|---|---|
| درخواست وارد تشخیص داده شود | حکم مورد اعاده دادرسی نقض و حکم مقتضی صادر می‌شود؛ اگر درخواست درباره قسمتی از حکم باشد، فقط همان قسمت نقض یا اصلاح می‌شود | ماده ۴۳۸ |
| اعتراض به حکم جدید | حکم صادره از حیث تجدیدنظر و فرجام‌خواهی تابع مقررات مربوط است | ماده ۴۳۸ |
| جهت، مغایرت دو حکم باشد | دادگاه پس از قبول، حکم دوم را نقض می‌کند و حکم اول به قوت خود باقی می‌ماند | ماده ۴۳۹ |
| درخواست دوباره | نسبت به حکمی که پس از اعاده دادرسی صادر شده، از همان جهت دوباره اعاده دادرسی پذیرفته نمی‌شود | ماده ۴۴۰ |
اعتراض به حکم جدید را در تجدیدنظرخواهی حقوقی و فرجام‌خواهی ببینید.
آیا شخص ثالث می‌تواند وارد اعاده دادرسی شود؟
ماده ۴۴۱ می‌گوید در اعاده دادرسی، جز طرفین دعوا، شخص دیگری به هیچ‌عنوان نمی‌تواند وارد دعوا شود. بر پایه ظاهر این ماده، ورود یا جلب ثالث ممکن نیست. این ماده درباره سایر دعاوی طاری که میان خود طرفین مطرح می‌شود، مانند دعوای متقابل، حکم صریحی ندارد. شخص ثالثی که حکم به حقوق او لطمه زده باشد، راه جداگانه اعتراض ثالث حقوقی را دارد.
نکته تحلیلی: چرا «قرار قبولی» نقطه تعیین‌کننده توقف اجرا است؟
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون.
ماده ۴۳۷ توقف اجرا یا اخذ تأمین را به «پس از صدور قرار قبولی» وابسته کرده است و در مواد ۴۲۶ تا ۴۴۱ حکم دیگری برای فاصله میان تقدیم دادخواست و صدور آن قرار نیامده است. از این ترتیب برمی‌آید که در این مواد، صرف تقدیم دادخواست برای متوقف‌شدن اجرا کافی دانسته نشده است. اینکه در پرونده‌ای مشخص چه وضعیتی میان تقدیم دادخواست و قرار قبولی پیش می‌آید، به بررسی اسناد و مراحل اجرایی همان پرونده نیاز دارد.
— بابک خونساری
پرسش‌های متداول درباره اعاده دادرسی حقوقی
اعاده دادرسی حقوقی را به کدام دادگاه تقدیم می‌کنیم؟
دادخواست اعاده دادرسی اصلی به دادگاهی تقدیم می‌شود که صادرکننده همان حکم بوده است (ماده ۴۳۳). اعاده دادرسی طاری به دادگاهی تقدیم می‌شود که حکم در آنجا به‌عنوان دلیل ابراز شده است.
آیا تخلف انتظامی قاضی جهت اعاده دادرسی حقوقی است؟
تخلف انتظامی قاضی در فهرست هفت‌گانه ماده ۴۲۶ نیامده است.
آیا پس از اعاده دادرسی می‌توان دوباره از همان جهت درخواست داد؟
ماده ۴۴۰ می‌گوید نسبت به حکمی که پس از اعاده دادرسی صادر می‌شود، از همان جهت دوباره اعاده دادرسی پذیرفته نمی‌شود.
در اعاده دادرسی چه جهتی بررسی می‌شود؟
طبق ماده ۴۳۶ به جز جهتی که در دادخواست اعاده دادرسی ذکر شده، جهت دیگری مورد رسیدگی قرار نمی‌گیرد.
مقاله‌های مرتبط با اعاده دادرسی حقوقی
| موضوع | مقاله‌ها |
|---|---|
| اعاده دادرسی | جهات و مسیرهای اعاده دادرسی ، مهلت اعاده دادرسی حقوقی ، اعاده دادرسی کیفری ، اعاده دادرسی ماده ۴۷۷ |
| واخواهی و رأی غیابی | واخواهی ، حاضر نشدن در دادگاه حقوقی |
| تجدیدنظر و فرجام | تجدیدنظرخواهی ، تجدیدنظرخواهی حقوقی ، فرجام‌خواهی ، پرونده‌های دیوان عالی کشور |
| اعتراض ثالث و اجرا | اعتراض ثالث حقوقی ، توقف اجرای حکم |
منابع: قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور مدنی)، مصوب ۱۳۷۹، مواد ۳۰۶ و ۴۲۶ تا ۴۴۱.
این مطلب را بابک خونساری، وکیل دادگستری و عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲، نوشته است.
آخرین به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵