استعلام یعنی پرسیدن صحت یک سند یا وضعیت یک شخص از مرجعی که سابقه رسمی آن را نگه می‌دارد. پیش از قرارداد، مالکیت ملک، اعتبار وکالت‌نامه، وضعیت چک و وضعیت شرکت را می‌شود سنجید؛ اما همه اطلاعات دیگران در دسترس عموم نیست.
چرا استعلام پیش از معامله اهمیت دارد؟
سند رسمی، طبق ماده ۱۲۸۷ قانون مدنی، سندی است که نزد مأمور رسمی و در حدود صلاحیت او تنظیم شده باشد. ماده ۱۲۹۲ قانون مدنی می‌گوید در برابر سند رسمی، انکار و تردید شنیده نمی‌شود و طرف مقابل فقط می‌تواند ادعای جعل کند یا ثابت کند سند به جهتی قانونی از اعتبار افتاده است.
همین قاعده نشان می‌دهد که کار اصلی پیش از امضا انجام می‌شود. کسی که به سندی جعلی یا باطل‌شده اعتماد کرده، بعداً باید جعل یا بی‌اعتباری را ثابت کند و این مسیر طولانی‌تر از یک استعلام ساده است. استعلام خطر را صفر نمی‌کند، اما بخشی از آن را پیش از معامله آشکار می‌کند.
در خرید ملک، استعلام مالکیت چه چیزی را روشن می‌کند؟
ماده ۲۲ قانون ثبت اسناد و املاک می‌گوید وقتی ملکی در دفتر املاک ثبت شد، دولت فقط کسی را مالک می‌شناسد که ملک به نام او ثبت شده، یا انتقال به او در دفتر املاک ثبت شده، یا ملک از مالک رسمی به ارث به او رسیده است. پس استعلام ثبتی ملک نشان می‌دهد فروشنده همان مالک رسمی است یا نه، و آیا ملک در بازداشت یا رهن است.
اهمیت این استعلام در ماده ۲۴۷ قانون مدنی پیداست: معامله به مال غیر، جز به عنوان ولایت، وصایت یا وکالت، نافذ نیست، حتی اگر صاحب مال باطناً راضی باشد. چنین معامله‌ای فقط با اجازه بعدی مالک صحیح می‌شود. خریداری که از غیرمالک خریده، اجبار مالک به این اجازه را در اختیار ندارد.
اعتبار وکالت‌نامه را چگونه می‌شود سنجید؟
وقتی طرف معامله خودش مالک نیست و با وکالت‌نامه می‌آید، دو پرسش مطرح است: آیا وکالت‌نامه واقعاً در دفترخانه یا نمایندگی کنسولی تنظیم شده است، و آیا هنوز معتبر است. پرسش اول با استعلام از سامانه دفاتر اسناد رسمی یا نمایندگی کنسولی پاسخ می‌گیرد.
پرسش دوم ظریف‌تر است. ماده ۶۷۸ قانون مدنی می‌گوید وکالت با عزل موکل، استعفای وکیل، یا فوت یا جنون هر یک از آن دو از بین می‌رود. ماده ۶۸۳ قانون مدنی هم وکالت را در صورتی منفسخ می‌داند که موکل خودش همان مال را بفروشد. هیچ‌یک از این رویدادها لزوماً روی کاغذ وکالت‌نامه دیده نمی‌شود. از سوی دیگر، ماده ۶۸۰ قانون مدنی اعمال وکیل را تا پیش از رسیدن خبر عزل به او نسبت به موکل نافذ می‌داند. اینکه این حکم در برابر خریدار چه اثری دارد، به جزئیات همان معامله بستگی دارد.
وضعیت صادرکننده چک را می‌شود پیش از گرفتن چک دید؟
بله، در حدی که قانون صدور چک اجازه داده است. ماده ۲۱ مکرر، که اصلاحیه ۱۳۹۷ قانون صدور چک به آن افزوده، بانک مرکزی را مکلف کرده امکان استعلام آخرین وضعیت صادرکننده چک را فراهم کند: سقف اعتبار مجاز، سابقه چک برگشتی در سه سال اخیر و میزان تعهدات چک‌های تسویه‌نشده.
دو قید در همین ماده مهم است. این استعلام «صرفاً برای کسانی که قصد دریافت چک را دارند» پیش‌بینی شده، نه برای هر کنجکاوی. همچنین طبق همین ماده، صدور هر برگ چک باید با ثبت هویت دارنده، مبلغ و تاریخ در سامانه صیاد همراه باشد. گیرنده چک می‌تواند از ثبت چک به نام خود در سامانه صیاد هم اطمینان پیدا کند.
ممنوع‌الخروجی و وضعیت شرکت‌ها هم استعلام‌شدنی است؟
ماده ۲۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مرجع اجرای رأی را مکلف کرده به تقاضای محکوم‌له قرار ممنوع‌الخروجی محکوم‌علیه را صادر کند. این قرار تا اجرای رأی، ثبوت اعسار، رضایت محکوم‌له، سپردن تأمین مناسب یا تحقق کفالت باقی می‌ماند. در متن قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، سازوکاری برای اطلاع اشخاص ثالث از این قرار دیده نمی‌شود و به نظر می‌رسد استعلام آن بیشتر به کار خود شخص می‌آید.
درباره شرکت‌ها، آخرین آگهی‌های تغییرات ثبتی نشان می‌دهد چه کسی صاحب امضای مجاز است و شرکت در چه وضعیتی است. معامله با کسی که امضایش برای شرکت معتبر نیست، شرکت را متعهد نمی‌کند. اینکه کدام استعلام در یک معامله مشخص کافی است، به بررسی اسناد همان معامله بستگی دارد.
نویسنده: بابک خونساری — وکیل دادگستری، عضو کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲