شروط دوازده‌گانه سند ازدواج، شرط‌های چاپی ضمن عقد نکاح‌اند که مبنای قانونی‌شان ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی است. این شروط فقط وقتی به قرارداد زوجین تبدیل می‌شوند که هر دو آن‌ها را امضا کنند؛ امضا نکردن، عقد را باطل نمی‌کند.
مبنای قانونی شروط ضمن عقد نکاح چیست؟
ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی به طرفین عقد ازدواج اجازه می‌دهد هر شرطی را که مخالف مقتضای عقد نباشد، ضمن عقد ازدواج یا عقد لازم دیگری بگذارند. خود این ماده نمونه می‌آورد: شرط شود اگر شوهر زن دیگری بگیرد، مدت معینی غایب شود، ترک انفاق کند، علیه حیات زن سوءقصد کند یا رفتاری کند که زندگی را غیرقابل تحمل سازد، زن وکیل و وکیل در توکیل باشد که پس از اثبات تحقق شرط در دادگاه و صدور حکم نهایی، خود را مطلقه کند.
شروط چاپی سند ازدواج همین الگو را دنبال می‌کنند. آن‌ها قانون نیستند؛ قراردادی هستند که اعتبارشان از امضای زوجین می‌آید.
امضای شروط سند ازدواج اختیاری است؟
بله. شرط ضمن عقد، توافق است و توافق با رضایت هر دو طرف شکل می‌گیرد. در رویه، هر یک از شروط چاپی در سند ازدواج محل امضای جداگانه زوجین دارد و شرطی که هر دو امضا نکرده باشند، در رابطه آن‌ها اثری ندارد.
از سوی دیگر، زوجین می‌توانند شرط‌هایی غیر از شروط چاپی هم در سند بنویسند، به شرط آنکه مخالف مقتضای عقد نباشد. حکم کلی ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی به شروط چاپی محدود نیست.
شرط تنصیف دارایی دقیقاً چه می‌گوید؟
نخستین شرط چاپی به اموالی مربوط است که شوهر در دوران زندگی مشترک به دست آورده است. این شرط سه قید دارد: طلاق به درخواست شوهر باشد، دادگاه تشخیص دهد درخواست طلاق ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوءاخلاق و رفتار او نبوده است، و انتقال «تا نصف» دارایی یا معادل آن، طبق نظر دادگاه، صورت گیرد.
برداشت رایج که «مرد بعد از طلاق باید نصف اموالش را به نام زن کند» دقیق نیست. شرط فقط اموال به‌دست‌آمده در دوران زندگی مشترک را دربر می‌گیرد، فقط در طلاق به درخواست شوهر اجرا می‌شود و میزان انتقال را دادگاه تا سقف نصف تعیین می‌کند. ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ هم دادگاه را مکلف کرده تکلیف حقوق مالی زوجه را «با توجه به شروط ضمن عقد و مندرجات سند ازدواج» معین کند.
شرط وکالت زن در طلاق شامل چه مواردی است؟
شرط دوم سند ازدواج وکالتی است که شوهر به زن می‌دهد تا در صورت تحقق یکی از موارد معین، پس از اثبات آن در دادگاه، خود را مطلقه کند. این موارد در کلیات چنین‌اند:
- ندادن نفقه یا سایر حقوق واجب زن برای مدت معین؛
- سوءرفتار یا سوءمعاشرت غیرقابل تحمل؛
- بیماری صعب‌العلاج شوهر که زندگی را برای زن مخاطره‌آمیز کند؛
- جنون شوهر در مواردی که فسخ شرعاً ممکن نباشد؛
- اشتغال به شغل منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت زن؛
- محکومیت قطعی به حبس طولانی؛
- اعتیاد زیان‌آور؛
- ترک زندگی خانوادگی یا غیبت بدون عذر موجه؛
- محکومیت قطعی به جرمی منافی حیثیت خانوادگی؛
- عقیم بودن شوهر پس از مدت معین؛
- مفقودالاثر شدن شوهر؛
- ازدواج مجدد بدون رضایت زن یا رعایت نکردن عدالت میان همسران.
مدت‌ها و قیدهای دقیق هر بند در متن چاپی سند ازدواج آمده است.
وکالت در طلاق چه فرقی با طلاق به سبب عسر و حرج دارد؟
ماده ۱۱۳۳ اصلاحی قانون مدنی به زن اجازه می‌دهد با وجود شرایط مواد ۱۱۱۹، ۱۱۲۹ و ۱۱۳۰ از دادگاه تقاضای طلاق کند. ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی طلاق را در صورتی ممکن می‌داند که دوام زوجیت موجب عسر و حرج زن باشد و این عسر و حرج در دادگاه ثابت شود.
تفاوت در بار اثبات است. در وکالت ناشی از شرط امضاشده، زن کافی است تحقق همان مورد مشخص را ثابت کند. در عسر و حرج، باید ثابت کند ادامه زندگی برای او به حد دشواری غیرقابل تحمل رسیده است. بند ۳ ماده ۴ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ رسیدگی به «شروط ضمن عقد نکاح» را در صلاحیت دادگاه خانواده قرار داده است.
چه شرط‌های دیگری می‌توان در سند ازدواج نوشت؟
برخی حقوق که قانون به‌طور پیش‌فرض به شوهر داده، با شرط ضمن عقد قابل تغییر است. طبق ماده ۱۱۱۴ قانون مدنی، زن باید در منزلی که شوهر تعیین می‌کند سکونت کند، مگر آنکه اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد. ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی به شوهر اجازه می‌دهد زن را از حرفه‌ای که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت او یا زن باشد منع کند. بند ۳ ماده ۱۸ قانون گذرنامه هم صدور گذرنامه زن شوهردار را به موافقت کتبی شوهر منوط کرده است.
به نظر می‌رسد شرط‌هایی مثل حق تعیین مسکن، حق اشتغال، حق ادامه تحصیل یا اذن سفر، از جمله شروطی باشند که با ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی قابل درج‌اند. اثر هر شرط در یک وضعیت مشخص به عبارت‌پردازی همان شرط بستگی دارد.
بابک خونساری، وکیل دادگستری — عضویت در کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲
