زوجه دائم از شوهرش ارث می‌برد: یک‌چهارم ترکه اگر شوهر فرزند یا نوه نداشته باشد و یک‌هشتم اگر داشته باشد. از اصلاحیه ۱۳۸۷ قانون مدنی، این سهم از قیمت زمین و ساختمان هم پرداخت می‌شود، نه فقط از اموال منقول.
زن در چه صورتی از همسرش ارث می‌برد؟
ماده ۸۶۱ قانون مدنی موجب ارث را دو چیز می‌داند: نسب و سبب. ماده ۸۶۴ همان قانون هر یک از زوجین را که در حین فوت دیگری زنده باشد، از جمله وارثان سببی شمرده است. ماده ۹۴۰ قانون مدنی شرط اصلی را روشن کرده است: زوجینی از یکدیگر ارث می‌برند که زوجیتشان دائمی بوده و ممنوع از ارث نباشند.
دو مانع ارث در قانون مدنی برای زوجه هم جاری است. طبق ماده ۸۸۰، کسی که مورث خود را عمداً بکشد از ارث او ممنوع می‌شود؛ ماده ۸۸۱ این حکم را در قتل غیرعمدی، قتل به حکم قانون یا دفاع جاری نمی‌داند. ماده ۸۸۱ مکرر، که با اصلاحیه‌های بعدی به قانون مدنی افزوده شده، می‌گوید کافر از مسلم ارث نمی‌برد.
سهم زوجه از ترکه چقدر است؟
ماده ۹۱۳ قانون مدنی فرض زوجه را تعیین کرده است: یک‌چهارم ترکه اگر میت اولاد یا اولادِ اولاد نداشته باشد، و یک‌هشتم اگر داشته باشد. ملاک، فرزند شوهر است، نه فرزند مشترک. پس اگر شوهر از ازدواج دیگری فرزند داشته باشد، سهم زوجه یک‌هشتم است، حتی اگر خود او از متوفی فرزندی نداشته باشد.
ماده ۹۴۱ قانون مدنی سهم‌الارث زوجین را به مواد ۹۱۳ تا ۹۲۷ و ۹۳۸ ارجاع داده است. ماده ۹۳۸ برای حالتی که وارثان طبقه دوم با زوجه جمع شوند، ربع اصل ترکه را برای زوجه مقرر کرده است. اگر هیچ وارث دیگری جز زوجه نباشد، ماده ۹۴۹ می‌گوید زن فقط نصیب خود را می‌برد و بقیه ترکه حکم مال بلاوارث را دارد.
اصلاحیه ۱۳۸۷ قانون مدنی در ارث زوجه چه تغییری داد؟
پیش از ۱۳۸۷، ماده ۹۴۶ قانون مدنی ارث زوجه را به اموال منقول و ابنیه و اشجار محدود کرده بود و طبق ماده ۹۴۷، زن از قیمت ابنیه و اشجار ارث می‌برد، نه از عین آن‌ها. زمین در این میان سهمی برای زوجه نداشت.
قانون اصلاح موادی از قانون مدنی مصوب ۶ بهمن ۱۳۸۷ ماده ۹۴۶ را تغییر داد و ماده ۹۴۷ را حذف کرد. طبق متن جاری ماده ۹۴۶، زوجه در صورت فرزنددار بودن زوج، یک‌هشتم از عین اموال منقول و یک‌هشتم از قیمت اموال غیرمنقول، اعم از عرصه و اعیان، ارث می‌برد. اگر زوج فرزندی نداشته باشد، سهم زوجه یک‌چهارم از کلیه اموال به همین ترتیب است.
تفاوت «عین» و «قیمت» مهم است. زوجه در اموال منقول شریک عین است، اما در ملک، اصولاً طلبکار قیمت سهم خود است و ورثه دیگر باید آن قیمت را بپردازند.
اگر ورثه قیمت سهم زوجه از ملک را نپردازند، چه می‌شود؟
ماده ۹۴۸ قانون مدنی، به متن اصلاحی ۱۳۸۷، می‌گوید هرگاه ورثه از ادای قیمت امتناع کنند، زن می‌تواند حق خود را از عین اموال استیفا کند. به نظر می‌رسد این ماده به زوجه اجازه می‌دهد، در صورت امتناع ورثه، سهم خود را از خود ملک مطالبه کند. اینکه امتناع در یک پرونده مشخص چگونه احراز می‌شود و کدام مسیر قضایی لازم است، به بررسی اسناد همان پرونده بستگی دارد.
اگر مرد چند همسر دائم داشته باشد، سهم آنان چگونه تقسیم می‌شود؟
ماده ۹۴۲ قانون مدنی می‌گوید در صورت تعدد زوجات، ربع یا ثمن ترکه که به زوجه تعلق دارد، بین همه آنان به‌طور مساوی تقسیم می‌شود. پس تعداد همسران سهم کل زوجات را بیشتر نمی‌کند؛ همان یک‌چهارم یا یک‌هشتم میان آنان قسمت می‌شود. اگر یکی از همسران از متوفی فرزند داشته باشد، سهم همه زوجات از یک‌چهارم به یک‌هشتم می‌رسد.
طلاق یا ازدواج در حال بیماری چه اثری بر ارث زوجه دارد؟
ماده ۹۴۳ قانون مدنی می‌گوید اگر شوهر زن را به طلاق رجعی مطلقه کند و یکی از آن دو پیش از پایان عده بمیرد، دیگری از او ارث می‌برد؛ اما اگر فوت پس از پایان عده باشد یا طلاق بائن باشد، توارثی نیست.
دو استثنا مربوط به بیماری است. طبق ماده ۹۴۴، اگر شوهر در حال بیماری زن را طلاق دهد و ظرف یک سال از تاریخ طلاق به همان بیماری بمیرد، زن ارث می‌برد، حتی اگر طلاق بائن باشد، به شرط آنکه شوهر نکرده باشد. طبق ماده ۹۴۵، اگر مرد در حال بیماری زنی را عقد کند و پیش از دخول در همان بیماری بمیرد، زن ارث نمی‌برد.
شوهر می‌تواند بیش از سهم‌الارث برای همسرش وصیت کند؟
وصیت تا یک‌سوم ترکه نافذ است. ماده ۸۴۳ قانون مدنی می‌گوید وصیت به زیاده بر ثلث نافذ نیست مگر به اجازه وراث، و اگر بعضی از ورثه اجازه دهند، فقط نسبت به سهم آنان نافذ است.
بابک خونساری، عضو کانون وکلای مرکز از ۱۳۸۲ و وکیل دادگستری
