در تصادف رانندگی، مسئول اصلی جبران خسارت کسی است که حادثه به او منسوب است، معمولاً راننده. مالک خودرو به صرف مالکیت مسئول نیست، اما تکلیف بیمه کردن خودرو با «دارنده»، یعنی مالک یا متصرف، است و نداشتن بیمه برای مالک پیامد مالی دارد.
مسئولیت مالک خودرو با مسئولیت راننده چه فرقی دارد؟
قانون مجازات اسلامی مسئولیت جنایت را بر کسی می‌گذارد که نتیجه به رفتار او مستند است. ماده ۵۲۹ قانون مجازات اسلامی دادگاه را موظف کرده در هر موردی که تقصیر موجب ضمان است، استناد نتیجه به تقصیر مرتکب را احراز کند. در تصادف، این شخص معمولاً راننده است، نه مالک.
قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه ۱۳۹۵ از واژه «دارنده» استفاده کرده است. طبق تبصره ۱ ماده ۲ این قانون، دارنده اعم از مالک یا متصرف وسیله نقلیه است و هر کدام بیمه‌نامه بگیرد، تکلیف از دیگری ساقط می‌شود. تبصره ۲ همان ماده تصریح می‌کند که این تکلیف مانع مسئولیت شخصی نیست که حادثه به فعل یا ترک فعل او منسوب است، اما خسارت در هر حال از محل بیمه‌نامه وسیله نقلیه مسبب حادثه پرداخت می‌شود.
زیان‌دیده خسارت را از چه کسی مطالبه می‌کند؟
طبق بند «الف» ماده ۴ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵، اگر وسیله نقلیه مسبب حادثه بیمه‌نامه داشته باشد، جبران خسارت در حدود این قانون بر عهده بیمه‌گر است و در صورت نیاز به دعوا، زیان‌دیده آن را علیه بیمه‌گر و مسبب حادثه طرح می‌کند. همین بند تأکید می‌کند که این حکم مسئولیت کیفری راننده را از بین نمی‌برد.
ماده ۳۰ همان قانون به زیان‌دیده اجازه می‌دهد با ارائه مدارک، مستقیماً به شرکت بیمه یا صندوق تأمین خسارت‌های بدنی مراجعه کند.
اگر مالک خودرو را به کسی بدهد که گواهینامه ندارد، چه می‌شود؟
از نظر بیمه، طبق بند «پ» ماده ۱۵ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵، اگر راننده مسبب فاقد گواهینامه باشد یا گواهینامه‌اش با نوع وسیله نقلیه متناسب نباشد، بیمه‌گر باید بدون هیچ شرطی خسارت زیان‌دیده را بپردازد و سپس برای بازیافت به مسبب حادثه مراجعه کند.
از نظر کیفری، رانندگی بدون گواهینامه طبق ماده ۷۲۳ کتاب تعزیرات جرم است. ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی کسی را که وقوع جرم را تسهیل کند، معاون جرم می‌داند. اما تبصره همین ماده وحدت قصد میان معاون و مرتکب را شرط کرده است. به نظر می‌رسد مالک آگاه را بتوان نسبت به رانندگی بدون گواهینامه معاون دانست، ولی معاونت در خود تصادف غیرعمدی، به دلیل نبود وحدت قصد، محل تردید است. احراز آن به اسناد همان پرونده بستگی دارد.
اگر خودرو بیمه نباشد، مالک چه مسئولیتی پیدا می‌کند؟
طبق بند «ب» ماده ۴ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵، اگر وسیله نقلیه بیمه‌نامه نداشته باشد، خسارت‌های بدنی را صندوق تأمین خسارت‌های بدنی جبران می‌کند. ماده ۲۵ همان قانون به صندوق اجازه می‌دهد پس از پرداخت، برای بازیافت به مسبب حادثه رجوع کند.
بند «پ» ماده ۴ برای مالک حکم خاصی دارد: اگر خودروی فاقد بیمه‌نامه با اذن مالک در اختیار راننده مسبب حادثه قرار گرفته باشد، مالک شخص حقیقی به جزای نقدی معادل ده درصد و مالک شخص حقوقی به جزای نقدی معادل بیست درصد مجموع خسارات بدنی محکوم می‌شود.
اگر کسی بدون اجازه مالک با خودرو تصادف کند، چه می‌شود؟
بند «ت» ماده ۱۵ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵ می‌گوید اگر راننده مسبب، وسیله نقلیه را سرقت کرده یا از مسروقه بودن آن آگاه باشد، بیمه‌گر خسارت زیان‌دیده را می‌پردازد و سپس به راننده رجوع می‌کند. در این فرض مالکی که خودرو بدون اذن او استفاده شده، به نظر می‌رسد نه مسئولیت کیفری دارد و نه بار نهایی خسارت را تحمل می‌کند.
اگر هر دو راننده مقصر باشند، دیه چگونه تقسیم می‌شود؟
ماده ۵۲۸ قانون مجازات اسلامی می‌گوید اگر در برخورد دو وسیله نقلیه، راننده یا سرنشینان کشته شوند یا آسیب ببینند و برخورد به هر دو راننده منتسب باشد، هر راننده مسئول نصف دیه راننده مقابل و سرنشینان هر دو وسیله است. در برخورد سه وسیله، سهم هر راننده یک‌سوم است. اگر برخورد فقط به یکی از رانندگان مستند باشد، تنها او ضامن است.
در اجتماع چند عامل، ماده ۵۲۶ قانون مجازات اسلامی مسئولیت را در صورت تفاوت تأثیر رفتارها، به میزان تأثیر هر یک تقسیم می‌کند.
اگر عابر خودش مقصر باشد، باز هم خسارت می‌گیرد؟
ماده ۵۰۴ قانون مجازات اسلامی می‌گوید راننده‌ای که با مهارت، سرعت مجاز و رعایت مقررات حرکت می‌کند و بدون تقصیر به کسی برخورد کند که حضورش در آن محل مجاز نیست، ضامن نیست. بیمه شخص ثالث خسارت را در فرضی جبران می‌کند که وسیله نقلیه «مسبب حادثه» باشد. بنابراین تقصیر عابر بی‌اثر نیست و اینکه حادثه به راننده منتسب است یا به عابر، به گزارش کارشناسی و اسناد همان پرونده بستگی دارد.
در حادثه ناشی از سیل یا طوفان، خسارت جبران می‌شود؟
ماده ۵۳۰ قانون مجازات اسلامی ضمان را در برخوردی که بر اثر عوامل قهری مانند سیل و طوفان رخ دهد، منتفی می‌داند. اما بند «پ» ماده ۱ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵ «هر نوع سانحه ناشی از وسایل نقلیه بر اثر حوادث غیرمترقبه» را در تعریف حوادث مشمول بیمه آورده است. به نظر می‌رسد زیان‌دیده در این فرض، با وجود منتفی بودن ضمان راننده، از محل بیمه‌نامه قابل جبران باشد.
بابک خونساری — عضو کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲، وکیل دادگستری
خیلی عالی و شیوا توضیح دادید احسنت
خواهش می کنم