هر محکومیت قطعی کیفری در پیشینه کیفری ثبت می‌شود، اما فقط محکومیت قطعی در جرم عمدی با مجازات‌های معین، «مؤثر» است و محکوم را برای مدتی از حقوق اجتماعی محروم می‌کند؛ سایر محکومیت‌ها در گواهی عدم سوءپیشینه منعکس نمی‌شوند.
«محکومیت مؤثر» در قانون مجازات اسلامی یعنی چه؟
اصطلاح رایج «سوءپیشینه» در قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ با عنوان «محکومیت مؤثر» آمده است. تبصره ماده ۴۰ قانون مجازات اسلامی محکومیت مؤثر را محکومیتی می‌داند که محکوم را به تبع اجرای حکم، بر اساس ماده ۲۵ همین قانون، از حقوق اجتماعی محروم می‌کند.
پس معیار، نوع جرم نیست؛ معیار، عمدی بودن جرم و نوع و درجه مجازاتی است که در حکم قطعی تعیین شده است. محکومیت در جرم غیرعمدی، هر قدر هم مجازاتش سنگین باشد، طبق ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی محرومیت تبعی از حقوق اجتماعی نمی‌آورد.
ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی کدام محکومیت‌ها را مؤثر می‌داند؟
ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی محکومیت قطعی کیفری در جرایم عمدی را، پس از اجرای حکم یا شمول مرور زمان، برای این مدت‌ها موجب محرومیت از حقوق اجتماعی می‌داند:
- هفت سال در محکومیت به مجازات‌های سالب حیات و حبس ابد، از تاریخ توقف اجرای حکم اصلی؛
- سه سال در محکومیت به قطع عضو، قصاص عضو در صورتی که دیه جنایت بیش از نصف دیه مجنی‌علیه باشد، نفی بلد و حبس تا درجه چهار؛
- دو سال در محکومیت به شلاق حدی، قصاص عضو در صورتی که دیه جنایت نصف دیه مجنی‌علیه یا کمتر باشد و حبس درجه پنج.
درجه‌بندی حبس در ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی آمده است؛ حبس درجه پنج حبس بیش از دو تا پنج سال است و درجه‌های بالاتر، حبس‌های طولانی‌تر.
محکومیت‌هایی که در ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی نیامده‌اند چه می‌شوند؟
تبصره ۱ ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی تکلیف این محکومیت‌ها را روشن کرده است: مراتب محکومیت در پیشینه کیفری محکوم درج می‌شود، اما در گواهی‌هایی که مراجع ذی‌ربط صادر می‌کنند منعکس نمی‌شود، مگر به درخواست مراجع قضایی برای تعیین یا بازنگری در مجازات.
بنابراین «ثبت در پیشینه» و «انعکاس در گواهی عدم سوءپیشینه» دو چیز جدا هستند. به حکم همین تبصره، محکومیت به حبس درجه شش تا هشت یا جزای نقدی در جرم عمدی در پیشینه درج می‌شود، اما در گواهی‌ای که مثلاً برای استخدام صادر می‌شود منعکس نمی‌شود.
محرومیت از حقوق اجتماعی شامل چه چیزهایی است؟
ماده ۲۶ قانون مجازات اسلامی حقوق اجتماعی را برشمرده است؛ از جمله داوطلب شدن در انتخابات، عضویت در شوراها و انجمن‌هایی که اعضایشان با رأی مردم یا به موجب قانون انتخاب می‌شوند، عضویت در هیأت‌های منصفه و امنا، اشتغال به‌عنوان مدیرمسئول یا سردبیر رسانه، استخدام در دستگاه‌های حکومتی، شهرداری‌ها و مؤسسات مأمور به خدمات عمومی، وکالت دادگستری و تصدی دفاتر اسناد رسمی و ازدواج و طلاق، داوری و کارشناسی در مراجع رسمی، و تأسیس یا عضویت در هیأت مدیره شرکت‌ها.
بند «هـ» ماده ۴۲ قانون مدیریت خدمات کشوری هم «نداشتن سابقه محکومیت جزایی مؤثر» را از شرایط عمومی استخدام در دستگاه‌های اجرایی قرار داده است.
اثر سوءپیشینه چه زمانی از بین می‌رود؟
طبق تبصره ۲ ماده ۲۶ قانون مجازات اسلامی، کسی که به‌عنوان مجازات تبعی از حقوق اجتماعی محروم شده، پس از گذشت مدت‌های ماده ۲۵ اعاده حیثیت می‌شود و آثار تبعی محکومیت او از بین می‌رود. استثنای این قاعده، بندهای «الف»، «ب» و «پ» ماده ۲۶ است؛ یعنی داوطلب شدن در انتخابات ریاست جمهوری، مجلس خبرگان، مجلس و شوراها، عضویت در نهادهای عالی و تصدی ریاست‌های عالی قضایی، که محرومیت از آن‌ها دائمی است.
تبصره ۳ ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی در عفو و آزادی مشروط، شروع این مدت را از زمان عفو یا پایان آزادی مشروط می‌داند. محکوم در دوره اجرای حکم و آزادی مشروط هم از حقوق اجتماعی محروم است.
گذشت شاکی یا عفو چه اثری بر سوءپیشینه دارد؟
تبصره ۲ ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی می‌گوید در جرایم قابل گذشت، اگر پس از صدور حکم قطعی با گذشت شاکی اجرای مجازات موقوف شود، اثر تبعی محکومیت هم برطرف می‌شود.
عفو عمومی طبق ماده ۹۷ قانون مجازات اسلامی، در صورت صدور حکم، اجرای مجازات را موقوف و آثار محکومیت را زایل می‌کند. ماده ۹۸ همین قانون هم می‌گوید عفو همه آثار محکومیت را منتفی می‌کند، اما در پرداخت دیه و جبران خسارت زیان‌دیده اثری ندارد.
نوشته بابک خونساری؛ وکیل دادگستری، عضو کانون وکلای مرکز از سال ۱۳۸۲
