حقوق مالی زن در طلاق از طرف مرد چیست و چگونه پرداخت می‌شود؟

در طلاق از طرف مرد، زن می‌تواند مهریه، نفقه، اجرت‌المثل یا نحله، هزینه‌هایی که از مال خود کرده و جهیزیه را مطالبه کند. دادگاه تکلیف این حقوق را در همان رأی معین می‌کند و ثبت طلاق، جز در سه حالت، به پرداخت آن‌ها بسته است.

این مطلب به جنبه مالی می‌پردازد: هر حق چگونه محاسبه می‌شود، چه چیزی باید ثابت شود و اگر پرداخت نشود چه راهی باقی است. روال کامل طلاق، از دادخواست تا دفترخانه، در طلاق از طرف مرد آمده است.

زن در طلاق از طرف مرد چه حقوق مالی دارد؟

ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده (۱۳۹۱) مقرر کرده است دادگاه در رأی خود، با توجه به شروط ضمن عقد و مندرجات سند ازدواج، تکلیف جهیزیه، مهریه و نفقه زوجه، اطفال و حمل را معین و اجرت‌المثل ایام زوجیت را تعیین کند. هر یک از این حقوق شرط و مبنای جداگانه‌ای دارد:

مهریه در طلاق از طرف مرد چگونه محاسبه می‌شود؟

اگر طلاق پس از نزدیکی باشد، تمام مهر و اگر پیش از آن باشد، نصف مهر به زن تعلق می‌گیرد؛ و اگر شوهر بیش از نصف را پیش‌تر پرداخته باشد، می‌تواند مازاد را پس بگیرد (ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی). اگر مهر در عقد ذکر نشده باشد، طلاق پیش از نزدیکی و تعیین مهر، مهرالمتعه و طلاق پس از آن، مهرالمثل را ثابت می‌کند (ماده ۱۰۹۳)؛ در تعیین مهرالمتعه وضع مالی مرد از حیث غنا و فقر ملاحظه می‌شود (ماده ۱۰۹۴).

مهریه‌ای که وجه رایج باشد، طبق تبصره الحاقی ۱۳۷۶ به ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان پرداخت نسبت به سال وقوع عقد، که بانک مرکزی اعلام می‌کند، محاسبه می‌شود؛ مگر زوجین هنگام عقد به نحو دیگری توافق کرده باشند. هیئت عمومی دیوان عالی کشور در رأی وحدت رویه شماره ۶۴۷ مورخ ۱۳۷۸/۱۰/۲۸ مقرر کرده است این تبصره شامل ازدواج‌های پیش از تصویب آن نیز می‌شود. سایر جنبه‌های مهریه در مهریه آمده است.

نفقه زن پس از طلاق از طرف مرد تا چه زمانی پرداخت می‌شود؟

زن در هر حال می‌تواند برای نفقه زمان گذشته خود اقامه دعوا کند (ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی)؛ پس نفقه‌ای که در دوران زندگی مشترک پرداخت نشده، با طلاق از بین نمی‌رود؛ این طلب ممتاز است و در افلاس یا ورشکستگی شوهر، زن بر سایر طلبکاران مقدم است. پس از طلاق، حکم به نوع طلاق بستگی دارد: نفقه زن در عده طلاق رجعی بر عهده شوهر است، مگر طلاق در حال نشوز واقع شده باشد؛ اما در طلاق بائن زن حق نفقه ندارد، مگر از شوهر خود حامله باشد که در این صورت تا وضع حمل نفقه می‌گیرد (ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی).

اگر تعیین تکلیف نفقه فوریت داشته باشد، دادگاه می‌تواند پیش از تصمیم درباره اصل دعوی، به درخواست یکی از طرفین و بدون اخذ تأمین، درباره نفقه زن دستور موقت صادر کند. این دستور بدون نیاز به تأیید رئیس حوزه قضایی قابل اجراست، اما اگر دادگاه ظرف شش ماه درباره اصل دعوی تصمیم نگیرد، ملغی می‌شود (ماده ۷ قانون حمایت خانواده). مدت عده و رجوع در طلاق رجعی آمده است.

اجرت‌المثل و نحله چه تفاوتی دارند؟

هر دو برای کارهایی است که زن در خانه شوهر انجام داده، اما ماهیت، شرط و معیار تعیین‌شان فرق می‌کند:

شرح کامل شرایط اجرت‌المثل در اجرت‌المثل ایام زوجیت آمده است.

هزینه‌هایی که زن از مال خود کرده و جهیزیه چه می‌شود؟

ماده ۳۰ قانون حمایت خانواده حقی را پیش‌بینی کرده که کمتر به آن توجه می‌شود: اگر زن در دادگاه ثابت کند به امر یا اذن شوهر، از مال خود برای مخارج متعارف زندگی مشترک که بر عهده شوهر است هزینه کرده، و شوهر نتواند قصد تبرع زن را اثبات کند، زن می‌تواند معادل آن را از شوهر دریافت کند. بار اثبات تبرع در این ماده بر عهده شوهر است.

دادگاه طبق ماده ۲۹ تکلیف جهیزیه را هم در همان رأی معین می‌کند. اینکه کدام اموال جزو جهیزیه است و چگونه ثابت می‌شود، به اسناد هر پرونده بستگی دارد؛ راه‌های اثبات و استرداد در استرداد جهیزیه آمده است.

اگر مرد حقوق مالی زن را نپردازد، طلاق ثبت می‌شود؟

ثبت طلاق موکول به تأدیه حقوق مالی زوجه است. طلاق فقط در سه حالت بدون پرداخت ثبت می‌شود: رضایت زوجه، حکم قطعی اعسار زوج، یا حکم تقسیط محکوم‌به (ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده). رضایت زن به ثبت طلاق به معنای چشم‌پوشی از این حقوق نیست؛ همان ماده تصریح کرده است زنی که بدون دریافت حقوقش به ثبت طلاق رضایت دهد، می‌تواند پس از ثبت، آن‌ها را از طریق اجرای احکام دادگستری مطالبه کند.

دو ابزار دیگر هم در همین قانون آمده است. در دعاوی مالی خانواده، محکوم‌له پس از صدور حکم قطعی و تا پیش از شروع اجرای آن نیز می‌تواند از دادگاه نخستین تأمین محکوم‌به بخواهد (ماده ۱۱). و اگر هر یک از طرفین تمکن مالی نداشته باشد، دادگاه می‌تواند او را از پرداخت هزینه دادرسی، کارشناسی و داوری معاف کند یا پرداخت را به زمان اجرای حکم موکول کند (ماده ۵).

شرط تنصیف دارایی هم جزو حقوق مالی زن است؟

شرط تنصیف دارایی حکم قانون نیست، بلکه از شروط چاپی سند ازدواج است و فقط وقتی اثر دارد که زوج آن را امضا کرده باشد. اگر طلاق به درخواست زوج باشد و ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوء اخلاق و رفتار او نباشد، زوج باید تا نصف دارایی موجودی را که در ایام زناشویی به دست آورده، یا معادل آن را، طبق نظر دادگاه بلاعوض به زن منتقل کند. شرح بیشتر در شرط تنصیف آمده است.

نکته تحلیلی: زن می‌تواند هم اجرت‌المثل بگیرد و هم نحله؟

متن بند ب تبصره ۶ قانون ۱۳۷۱ نحله را «در غیر مورد بند الف» پیش‌بینی کرده است. بند الف همان حکم اجرت‌المثل بود که امروز جای آن را تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی گرفته و ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده نیز تعیین اجرت‌المثل را به همین تبصره ارجاع داده است.

از این عبارت برمی‌آید که این دو، جایگزین یکدیگرند نه جمع‌شدنی: اگر شرایط اجرت‌المثل برای همان کارها ثابت شود، نوبت به نحله نمی‌رسد، و اگر ثابت نشود، مثلاً چون دستور زوج یا عدم قصد تبرع احراز نشده، نحله جای آن را می‌گیرد. معیار نحله هم با اجرت‌المثل فرق دارد: به‌جای ارزش کار، سال‌های زندگی مشترک و وسع مالی زوج ملاک است.

اینکه در یک پرونده شرایط اجرت‌المثل احراز می‌شود یا نه، به اسناد و دلایل همان پرونده بستگی دارد.

این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون. — بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری

پرسش‌های متداول درباره حقوق مالی زن در طلاق از طرف مرد

در طلاق از طرف مرد، مهریه کامل پرداخت می‌شود؟

اگر طلاق پس از نزدیکی باشد، بله؛ تمام مهر. اگر پیش از نزدیکی باشد، زن مستحق نصف مهر است و شوهری که بیش از نصف پرداخته، می‌تواند مازاد را پس بگیرد (ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی).

زن در دوران عده نفقه می‌گیرد؟

در طلاق رجعی بله، مگر طلاق در حال نشوز واقع شده باشد. در طلاق بائن زن حق نفقه ندارد، مگر از شوهر خود حامله باشد که تا وضع حمل نفقه می‌گیرد (ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی).

رضایت زن به ثبت طلاق یعنی بخشیدن مهریه؟

نه. طبق ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده، زنی که بدون دریافت حقوق مالی به ثبت طلاق رضایت دهد، می‌تواند پس از ثبت، آن حقوق را از طریق اجرای احکام دادگستری مطالبه کند.

مهریه ریالی ازدواج‌های قدیمی هم به نرخ روز محاسبه می‌شود؟

بله. تبصره الحاقی ۱۳۷۶ به ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی مهریه وجه رایج را بر پایه شاخص بانک مرکزی محاسبه می‌کند و رأی وحدت رویه شماره ۶۴۷ آن را شامل ازدواج‌های پیش از ۱۳۷۶ هم دانسته است.

زن می‌تواند پیش از رأی نهایی نفقه بگیرد؟

دادگاه می‌تواند به درخواست یکی از طرفین و بدون اخذ تأمین، درباره نفقه زن دستور موقت صادر کند. اگر ظرف شش ماه درباره اصل دعوی تصمیم گرفته نشود، دستور ملغی می‌شود (ماده ۷ قانون حمایت خانواده).

مطالب مرتبط:

• طلاق از طرف مرد
• مهریه
• اجرت‌المثل ایام زوجیت
• شرط تنصیف
• طلاق رجعی
• استرداد جهیزیه