«معایب» طلاق از طرف مرد در قانون به معنای محدود شدن حق طلاق نیست. مرد بدون اثبات علت درخواست طلاق می‌کند، اما ثبت طلاق به پرداخت حقوق مالی زن بسته است و تکالیف مرد در برابر فرزندان پس از طلاق ادامه دارد.
این مطلب تعهدات و پیامدهای حقوقی طلاق را از زاویه مرد مرور می‌کند. روال کامل طلاق در طلاق از طرف مرد و جزئیات حقوق زن در حقوق مالی زن در طلاق از طرف مرد آمده است.
چرا طلاق از طرف مرد با وجود اختیار قانونی، هزینه‌بر است؟
ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی (اصلاحی ۱۳۸۱) به مرد اجازه می‌دهد با مراجعه به دادگاه تقاضای طلاق کند و این تقاضا را به اثبات علت مشروط نکرده است. در مقابل، ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده ثبت طلاق را موکول به تأدیه حقوق مالی زوجه کرده است. آنچه «معایب طلاق از طرف مرد» خوانده می‌شود، همین تعهدات است:
| تعهد | چه زمانی مطرح می‌شود | مبنا |
|---|---|---|
| مهریه | پیش از ثبت طلاق، مگر رضایت زن، حکم اعسار یا تقسیط | ماده ۲۹ ق.ح.خ |
| نفقه گذشته زن | در هر حال قابل مطالبه و طلب ممتاز است | ماده ۱۲۰۶ ق.م |
| نفقه ایام عده | در طلاق رجعی، جز طلاق در حال نشوز | ماده ۱۱۰۹ ق.م |
| اجرت‌المثل ایام زوجیت | دادگاه در همان رأی تعیین می‌کند | ماده ۲۹ ق.ح.خ |
| هزینه‌هایی که زن از مال خود کرده | اگر به امر یا اذن زوج بوده و قصد تبرع ثابت نشود | ماده ۳۰ ق.ح.خ |
| شرط تنصیف دارایی | فقط اگر زوج آن را در سند ازدواج امضا کرده باشد | شرط ضمن عقد |
شرح هر یک از این حقوق در حقوق مالی زن در طلاق از طرف مرد و شرط تنصیف در شرط تنصیف آمده است.
اگر مرد توان پرداخت یکجا نداشته باشد چه می‌شود؟
ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده سه راه برای ثبت طلاق بدون پرداخت کامل پیش‌بینی کرده است: رضایت زوجه، صدور حکم قطعی اعسار زوج، یا تقسیط محکوم‌به. هیچ‌کدام دین را از میان نمی‌برد. اعسار و تقسیط فقط شیوه و زمان پرداخت را تغییر می‌دهد، و زنی که بدون دریافت حقوق خود به ثبت طلاق رضایت دهد، می‌تواند پس از ثبت، آن‌ها را از طریق اجرای احکام دادگستری مطالبه کند.
عامل زمان هم اهمیت دارد. گواهی عدم امکان سازش اگر ظرف سه ماه از ابلاغ رأی قطعی یا قطعی شدن رأی به دفترخانه تسلیم نشود، یا تسلیم‌کننده ظرف سه ماه از تسلیم حاضر نشود یا مدارک لازم را ارائه نکند، از اعتبار ساقط می‌شود (ماده ۳۴). پیامد این مهلت برای مردی که حقوق مالی را هنوز نپرداخته، در طلاق از طرف مرد چقدر طول می‌کشد بررسی شده است.
وصول مهریه سکه‌ای چه قاعده ویژه‌ای دارد؟
اگر مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن «مشمول مقررات ماده (۲) قانون اجرای محکومیت‌های مالی» است و درباره مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است. محاسبه مهریه به نرخ روز هم کماکان الزامی است (ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده).
نکته کمتر دیده‌شده این است که قانون اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۷۷، که این ماده به آن ارجاع داده، با ماده ۲۹ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی (۱۳۹۴) نسخ شده است؛ حکم حبس محکومٌ‌علیه، در صورتی که استیفای محکومٌ‌به از راه‌های پیش‌بینی‌شده ممکن نشود، به تقاضای محکومٌ‌له و تا اجرای حکم، پذیرفته شدن اعسار یا جلب رضایت او، اکنون در ماده ۳ همان قانون آمده است. همچنین طبق بخشنامه ۹۰۰۰/۳۴۸۵۹/۱۰۰ مورخ ۱۳۹۷/۰۷/۲۲ رئیس قوه قضاییه، مقرر شده است دادگاه‌ها به درخواست تعدیلی که زوج درباره مهریه سکه‌ای تقدیم می‌کند، خارج از نوبت و بدون تعیین وقت رسیدگی کنند و مهلت‌های تأدیه را متناسب با وضعیت مالی محکومٌ‌علیه افزایش دهند.
پس از طلاق، مرد چه تکالیفی در برابر فرزندان دارد؟
نفقه اولاد بر عهده پدر است و فقط پس از فوت پدر یا عدم قدرت او به انفاق، به ترتیب بر عهده اجداد پدری و سپس مادر قرار می‌گیرد (ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی). دادگاه در همان رأی طلاق، تکلیف نفقه اطفال و حمل و نحوه پرداخت هزینه‌های حضانت و نگهداری را معین می‌کند (ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده). پدر یا مادری که طفل تحت حضانت او نیست، حق ملاقات دارد و در صورت اختلاف، زمان و مکان ملاقات را دادگاه تعیین می‌کند (ماده ۱۱۷۴ قانون مدنی).
دو حکم کمتر شناخته‌شده هم به این تکالیف مربوط است. نخست، برخلاف نفقه زن، نفقه اقارب، از جمله فرزندان، فقط برای آینده قابل مطالبه است (ماده ۱۲۰۶). دوم، اگر هر یک از والدین در مدتی که حضانت با اوست از نگهداری طفل امتناع کند و الزام او ممکن یا مؤثر نباشد، دادگاه حضانت را به خرج پدر تأمین می‌کند (ماده ۱۱۷۲). شرح بیشتر در حضانت فرزند پس از طلاق آمده است.
امتناع از نفقه فرزند یا مانع شدن از ملاقات چه پیامدی دارد؟
قانون حمایت خانواده برای این تکالیف ضمانت اجرای کیفری پیش‌بینی کرده است و این احکام به پدر و مادر هر دو مربوط است:
| رفتار | پیامد | مبنا |
|---|---|---|
| امتناع از پرداخت نفقه اشخاص واجب‌النفقه با داشتن استطاعت مالی | حبس تعزیری درجه شش؛ چون جرم قابل گذشت است، حداقل و حداکثر آن به نصف کاهش یافته، یعنی بیش از سه ماه تا یک سال. تعقیب فقط با شکایت شاکی خصوصی است | ماده ۵۳ ق.ح.خ؛ تبصره ماده ۱۰۴ ق.م.ا |
| خودداری مسئول حضانت از تکالیف یا مانع شدن از ملاقات طفل با اشخاص ذی‌حق | جزای نقدی درجه هشت و در صورت تکرار، حداکثر همان مجازات | ماده ۵۴ |
| استنکاف از اجرای حکم حضانت، مانع شدن از اجرای آن یا امتناع از استرداد طفل | بازداشت تا زمان اجرای حکم، به تقاضای ذی‌نفع و دستور دادگاه صادرکننده رأی نخستین | ماده ۴۰ |
اینکه در یک پرونده «استطاعت مالی» وجود داشته یا نه، به دلایل و اسناد همان پرونده بستگی دارد.
ثبت نکردن طلاق چه پیامدی برای مرد دارد؟
طلاق از طرف مرد باید در دفتر رسمی ثبت شود. مردی که بدون ثبت در دفاتر رسمی به طلاق اقدام کند، یا پس از رجوع تا یک ماه از ثبت رجوع خودداری کند، ضمن الزام به ثبت واقعه، به جزای نقدی درجه پنج و یا حبس تعزیری درجه هفت محکوم می‌شود (ماده ۴۹ قانون حمایت خانواده). این حکم کمتر مورد توجه است، اما نشان می‌دهد ثبت طلاق و رجوع تکلیف قانونی مرد است، نه امری اختیاری.
در طلاق رجعی نیز ثبت طلاق به گواهی کتبی دست‌کم دو شاهد درباره سکونت زن در منزل مشترک تا پایان عده بستگی دارد، مگر زن به ثبت رضایت دهد (ماده ۳۸). پرسش‌هایی که دادگاه پیش از صدور گواهی درباره این تعهدات مطرح می‌کند، در سوالات قاضی در دادگاه طلاق از طرف مرد آمده است.
نکته تحلیلی: چرا به تأخیر انداختن پرداخت، بار مالی طلاق از طرف مرد را کم نمی‌کند؟
سه حکم را باید کنار هم دید. طبق تبصره الحاقی ۱۳۷۶ به ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، مهریه‌ای که وجه رایج باشد، متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه «زمان تأدیه» نسبت به سال اجرای عقد محاسبه می‌شود، مگر زوجین در حین عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند. طبق ماده ۱۲۰۶، زن «در هر حال» می‌تواند نفقه گذشته را مطالبه کند و این طلب ممتاز است. و طبق ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده، ثبت طلاق موکول به تأدیه حقوق مالی زن است.
از کنار هم گذاشتن این مواد برمی‌آید که در مهریه ریالی، مبنای محاسبه زمان پرداخت است، نه زمان درخواست طلاق؛ نفقه معوقه هم با گذشت زمان ساقط نمی‌شود؛ و طلاق تا روشن شدن تکلیف این حقوق ثبت نمی‌شود. بنابراین تأخیر، این تعهدات را کاهش نمی‌دهد. اینکه مبلغ دقیق در یک پرونده چقدر است، به اسناد همان پرونده بستگی دارد.
این جمع‌بندی، برداشت تحلیلی است، نه متن قانون. — بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
پرسش‌های متداول درباره معایب طلاق از طرف مرد
نفقه فرزندان پس از طلاق بر عهده کیست؟
بر عهده پدر است. تنها پس از فوت پدر یا ناتوانی او از انفاق، نوبت به اجداد پدری و سپس مادر می‌رسد (ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی). دادگاه میزان و نحوه پرداخت را در همان رأی طلاق معین می‌کند.
نفقه گذشته فرزند را می‌توان از پدر مطالبه کرد؟
طبق ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی، اقارب، از جمله فرزندان، فقط نسبت به آینده می‌توانند نفقه مطالبه کنند. این حکم با نفقه زن تفاوت دارد که نفقه گذشته او در هر حال قابل مطالبه است.
ندادن نفقه فرزند جرم است؟
اگر با داشتن استطاعت مالی باشد، بله (ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده). این جرم قابل گذشت است؛ تعقیب آن با شکایت شاکی خصوصی آغاز و با گذشت او موقوف می‌شود و حداقل و حداکثر حبس آن به نصف کاهش یافته است (تبصره ماده ۱۰۴ ق.م.ا).
اگر مرد طلاق را در دفترخانه ثبت نکند چه می‌شود؟
مردی که بدون ثبت در دفاتر رسمی به طلاق اقدام کند، ضمن الزام به ثبت، به جزای نقدی درجه پنج و یا حبس تعزیری درجه هفت محکوم می‌شود (ماده ۴۹ قانون حمایت خانواده). خودداری از ثبت رجوع تا یک ماه هم همین حکم را دارد.
اگر مادر از نگهداری فرزند امتناع کند، هزینه حضانت با کیست؟
دادگاه می‌تواند او را به نگهداری الزام کند. اگر الزام ممکن یا مؤثر نباشد، دادگاه حضانت را به خرج پدر، و اگر پدر فوت کرده باشد به خرج مادر، تأمین می‌کند (ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی).
مطالب مرتبط:
